My Rocks

by: Bogumil Pacak-Gamalski

My rocks. Rocks that were placed many, many years ago alongside the shore of a narrow channel separating Halifax and Dartmouth and connecting Bedford Basin with the ocean. Massive rocks, powerful, buttressing the shore against natural erosion.  Making the narrow but very deep waterway safe to navigate by small and humongous boats, ships of commerce and ships of war. When I moved to Nova Scotia with my amazing husband, we started living right on the edge of these rocks. That’s how they become ‘my’. Silent and soothing companions of my hundreds of walks, short and long ones, during day and at very late evenings, some right into the night.

My rocks. As they were. My support, my anchors; indeed my rocks. Perhaps witnesses to my last stage of my beautiful Canadian journey.  From the blue skies of the Prairies  and towering peaks of Rocky Mountains, through amazingly beautiful Pacific Coast and equally amazing city of Vancouver – home to many exhilarating years of my life journey with John, my husband and lover – to the old shores of where Canada begun. Atlantic shores of Nova Scotia, it’s Acadian past, it’s Celtic and Scottish past, it’s Black settlement past. As Vancouver is an epitome of future and rapid change, Halifax is it’s opposite: anchored in the past. And it would be sad and detrimental if it would change. The past is the most important jewel of Halifax, alongside the rugged beauty of the province’s nature.

My beautiful Canadian journey, or  journey through my beautiful Canada. Country that grew and aged , as I grew and aged. Don’t know – other that from talks with older Canadians and many, many historical books and accounts of history – any other Canada, neither colonial nor Dominion years. The country was born exactly as I came to it. At the beginning of the 1980’, when the late Pierre Trudeau finally brought the North America Act (basis of Canadian Constitution) from London to Ottawa. We become a new fully sovereign and independent nation and state. It’s hard to imagine and fully comprehend today – but all my Canadian compatriots of my age (and many thousands younger two decades) were not born in sovereign and independent state. They were born in British Dominion. I know only free Canada, independent. My home that never belonged to any other country. I belongs only to us: Canadians.

Canada – my rock. Country were I found my life’s love just few years after landing on a snowy evening in Calgary. My love to young Canadian with rich Canadian history reaching hundreds of years of his family’s roots exactly in Nova Scotia. I forgave him that he was born as a Dominion subject of foreign country, ha, ha.  We never suspected at that time, that we would ever end up in Nova Scotia. The West was his and my home. And the West was a force at that time. It was growing, expanding. We had the Rockies, powerful rivers that were originating right in our background, in the ancient icefields of Athabasca. These rivers – the only place in the world – fed three oceans! Pacific, Arctic and Atlantic.

From Alberta we went across the marvelous Rockies to Vancouver and lived there for quarter of a century. In the meantime I travelled all over Canada, eager to get to know my new homeland and its people. From Newfoundland to Yukon. I liked what I saw. I liked the people. They were warm and hardworking. Respectful. Tolerant.  For a guy, who came here from a Soviet-dominated country, who was openly gay (at that time being gay was not the most ‘convenient’ way of being …) – that meant a lot. I know what it means being persecuted or not tolerated. What it means trying to hide your own self or face scorn, perhaps violence. Canadians were not perfect, sometimes they were a bit … how to say … parochial? But they were trying to understand. They were good folks. All these years – they were. Good folks. Changing, learning along the way. Keeping up with changing times  and world oscillating from good ol’ tolerance to much more powerful and encompassing empathy. After all – tolerating someone is really not the same as accepting someone as equal.

Pictures above from years before 2022

Suddenly something happened. Something we didn’t expect. None really, nowhere.

In the United States – our neighbour and powerful cousin – Americans elected new president. Donald Trump. The world will never be the same. The world, not only US or (because of our proximity) Canada. Suddenly everything was possible. Every sewer, every swindle, lie, every vulgarity become something normal. The gutter moved to the bedrooms and the salons. To the highest Office.

America is said to have changed after 9/11. That’s true. But not as much as it has changed during and after Trump. 9/11 – as tragic and painful as it was – brought Americans together. Trump divided Americans.

Every self-serving ignorant, every self-absorbed arrogant, every fascist climbed out from under the rock and become important, loud, demanding. Or simply taking ‘his’ by force, with gun, with the power of a heavy boot. His and her freedom. No, not Freedom per se. His freedom and her freedom.

And what is freedom? Political and personal freedom? Why was it important for Canadians in the 1980 to take the full and total responsibility of Canada in Canadians hands? Why the same Americans (really at that time absolutely the same as those settling in Nova Scotia, Upper  and Lower Canadas) rebelled against the British Crown in 1812? Why in 1980 the Poles rebelled against the Soviet ‘care’ (I am proud to have taken small, but important in my region, part for that early rebellion of Solidarity)? Did we all and separately wanted to establish our own Polands, Canadas, Americas? Built on our own, personal and individual visions? No. It doesn’t work like that. Unless you are living on unpopulated island. No, we wanted to build a country based on modern democracy with fundamental rights and responsibilities. Rights and responsibilities based on the wishes of majority. Not a majority in a village, or town, or province. Majority of the entire country.  We have established Offices and Institution independent of political parties to supervise these elections. We have agreed that yes, each election time there will be victorious groups and , yes – groups of losers. Until the next election, when every political Seat of Power could be won again (or lost again). We have also established ways that each one of us can contest the results as unfair or skewed.  Again – there are non-political bodies and Offices that will look into our grievances if they merit any action. Up to and including making the entire election void and fraudulent and calling a new one. We can’t guarantee that an armed and well organized group would not organized a coup and take political and military power in their hands. Just tried to be mindful and ready for it. The same as we can’t guarantee that anyone of us would never be robbed or even murdered. Generally speaking that’s how Canadas, Polands and Americas work.  In a democratic world.  In the America they had one big hiccup at the beginning – the South wanted to leave the Union and Civil War begun. The South lost. The Union prevailed. Period.

Huge majority of Poles, Canadians, Americans, French and others accept it. I guess, one could run a lottery for government and parliamentary seats. But majority (again the bloody inconvenient majority …) decided that the risk is too big and we are stuck with the elections. That’s how it works. Or how it worked.

Until that day. The day Trump won. But especially the day Trump lost.

Because trumps don’t like to lose. They will lie, they will cheat, they will kick and scream and never accept a defeat. Churchill once roared to the Brits: we shall never surrender! But it was a war with a foreign aggressor. And Churchill won last election, was not running for new one. He was leading his entire, not divided, nation to arms against a mortal enemy.

Trump did not faced invasion of foreign armies. He faced his own nation. A nation that told him: no, thank you. Enough. He did try all the possible legal and lawful ways to claim fraudulent election. And lost in every instance as the election was fair. But trumps accept rules only when they suit them, help them. Otherwise rules  are simply an obstacle. Obstacle that needs to be destroyed. He knew that during the past four years he has awaken the self-serving ignorant, every self-absorbed arrogant, every fascist  from under the rock. He told them so many times: f..k the establishment! you are the ruler of your own dominion, you are the master (master! – their favorite name). He gave rise to the sewers and the sewers overflowed on the Capitol Hill.  Caesar Nero burned Roman Capitol Hill. Trump covered Washington’s Capitol Hill with excrement.  

If it happened in some other small country, the world would only shrugged its collective arms. And would continue going as a day before. But it was America. Country with enormous persuasion. The ignorant/arrogant sewer was awaken everywhere in North America, in Europe, in South America. Few years later that sewer spilled in Ottawa, on our Capitol Hill. Because people didn’t like wearing masks and taking vaccines! Yes, seemingly normal people (plus highly paid US-supported trumpists) decided that they are not going to be held hostage to some inconvenient sanitary rules to save thousands of lives of other fellow Canadians. That they don’t give a s…t if they spread the virus to someone, who will die. It wasn’t their problem. It was the self-arrogant and self-ignorant Canadian. The one, who listened to the conspiracy theories instead of the best medical and scientific minds of the world. No, they were not going to be some ,Muslim terrorists’ wearing masks!  I will not comment on that awful (that I have heard personally)  racist ‘Muslim’ argument. Besides – they are suffocating in these masks! Although not a single reported incident of anyone suffocating to death in these masks was reported, but … . But it was against their freedom.

What were we saying about the freedoms and responsibilities? That one exist only in tandem with the other? Hmmm. The sewer in Ottawa flew for much longer than the sewer in Washington. It ended with Canadian version of Martial Law.  Most of the cases of arrested leaders and conspirators have not gone through courts yet. Some Canadian established political leaders wanted even to capitalize on that stench of sewer and mingled among the Brigade of Destruction soldiers. Soldiers of self-righteousness, arrogance.

There was one more element introduced by Trump to the relatively normal and civil discourse. It was greed. Achieving financial gains not as a result of work, talent, prudence, but as a result of being void of any ethics – personal greed.

The pandemic has overblown it and inflation resulted from the pandemic and war in Ukraine followed. But not only. Almost all large corporations, private and public , decided to face and combat the inflation for their personal gain. Prices went up everywhere almost automatic. Well above any inflationary rates. If an owner of rented apartment paid five dollars more for a pound of carrots – next month the owner charged the tenant two or three hundred more for the rent. Just in case the carrots went up again by a dollar or two … .  Big grocery chains made millions of profits above the pre-inflationary profits. The list goes on and on.  

Canada today is not the same Canada I knew. Not the one I love.  Maybe other countries changed for the worse, too. I don’t know. If they did, it doesn’t give me any solace. I suspect not all did as much as Canada, though. The social/welfare state is much stronger in majority of European countries. Always was. Therefore I suspect the  poorest one there are still being looked after better than here. I see homelessness and downtrodden everywhere in Halifax. Much more than three or four years ago. Almost left totally to their own devices, which they have very little for obvious reasons.  With rise of poverty – other vices rise too. They affect the more fortunate also. It affects all of us. Mentally, physically. At a time, when help is very scarce.

What it has to do with my rocks? A lot. They changed too. Often, I pretend I don’t notice it. Turn my head the other way. Pretend they are as supportive as before. That they are still my buttress against the forces of nature.

I used to go on my walks always with my camera ready. Hence, on my social portals you probably have seen hundreds of photos of similar views of Halifax, bridges and Bedford taken from My Rocks. Always a bit different angle, light, detail.  But from the same trail. Summer, Fall, Winter and Spring. Five years.

Well, today the camera took different pictures. From the same trail. Post-trump time. Time of self-indulgent arrogance, ignorance. Time of poverty, homelessness. And time of simply: I don’t give a s…t, it isn’t my problem. Sad.

Until it becomes your problem, until you start again giving a s…t, until you notice that personal greed does not make you richer but poorer as a person – it will not get better. There is not enough money in all of Canada to satisfy completely everyone. Just as there is only one winner in every election. 

I miss my Canada I fell in love with many decades ago.  Can we please  try to bring some of it back …

I just lost my most precious, personal love of my life. It is hard to wake up every day. But when I do get up, it would be so nice to go to my Rocks for a nice walk.  To admire the rugged beauty of the shore, the vistas of Halifax, our bridges, to reminiscence the beauty of Pacific and Vancouver, the peaks and valleys of the Rockies. Most of all to remember and admire the good people of Canada, our Canada. My folks, good folks.

by Bogumil Pacak-Gamalski

Zapach powietrza, kolory wokół już jesienne. Złote, ciemna czerwień, biel puszków gdzie wczoraj kwiecie było, wyschniete liście dywanem się kładą. Ale cieplutko niczym wieczorem sierpniowym od dni już kilku. Na trasę przed zmierzchem się więc z aparatem wybrałem. A co zebrałem w tym aparacie – pokażę. Rzeczy, jakie są, jak je widzimy. Lub rzeczy, jakie być mogą, jak chcemy je widzieć. W wałęsających się lekkich mgłach wszystko jest możliwe. Linie elektryczne – pięciolinią z zawieszonym na niej bemolem samotnym. Stalowe konstrukcje – grafiką trójkątów i kwadratów o nieznanym przeznaczeniu. Na szlaku zachodniego końca Dartmouth.

“Freedom’ (their freedom, not ours) Convoy; Emergencies Act; Federal Inquiry – in search for answers

Of course – sunsets, sunrises, shapes of air and water, shadows of land are important. Who knows? Maybe they are the most important or even the only things important, when everything is counted and done? Who knows?

But time and again, we are reminded that politics (local and national and international) do have a power (often used) to invade our pristine soulful life.  And I am reminded that I am a political animal. Always was. Since the time I was fourteen or fifteen and typed on a manual typewriter (with  carbon papers to fill as many pages as possible) anti-government (at that time it was anti-communist) slogans. Later I would personally visit as many as possible press clubs in Warsaw (they were called Empiki –  clubs to read free of charge national and international newspapers) and insert these subversive texts  between pages of popular periodicals. They didn’t use cameras at that time in public spaces as they do now everywhere, LOL. I was not afraid that someone might denounce me – that work was mine alone, a lonely wolf. Organized anti-government work came few years later, in the “Solidarity’ movement.

For the past forty five-odd years I do the same. But openly, under my name. In press, on social  (as this one) channels, in various organizations, different roles. But mostly as the lonely wolf again. Don’t trust governments and politicians. But do trust independent judiciary and legal system. Independent, public commissions, inquiries.

For some weeks now, I observe with full attention the Federal Inquiry on the recent use of Emergency Act (what used to be called War Measurer Act).  We all lived through it. We all were (to a point) traumatized, when it happened and traumatized by the events that led to it. I will not list events that led to it. At that time, as majority of Canadians, I strongly supported it and believed that all possible other resources and actions failed to bring resolution to the situation and it could not be allowed to continue anymore.

photo by Brett Gundlock for CBC News, from Wikimedia Commons

That it is not to say that I was happy to see it used. It is a tragedy, when a government is forced (or otherwise makes that choice) to suspend certain (or possibly most) freedoms of citizens.  According to what we all witnessed through TV channels, all mass media, pictures, videos, live reporting – all regular levels of security and policing (local, provincial and federal) failed and were powerless to stop the anarchy. Stakes were extremely high on national and international levels (blockades of extremely important border-crossings with USA). Tensions were raising.

But, when the dust settles, one needs more answers. More than just news reports and live coverage. Were all possible resources used, were all policing and enforcing applied using regular laws and Acts? Just because a politician say so – is not good enough.   The Inquiry itself is a good thing and it is very good that the Inquiry has to happen whether the government or Opposition wants to or not.  Such Inquiry is part of the Act and has to happen every time the Act is invoked. That is very good. It speaks volumes of the maturity of our democracy in Canada.

Until now majority of witnesses were police commanders or high ranking police officers from city (Ottawa), Province (Ontario’s OPP) and neighboring similar agencies. It proves to be interesting. The police officers tend to be … hmmm, full of themselves. Probably a mental professional luggage. We had a good plan! It could have worked! The other (read: Ottawa Police) force was disorganized, not us (read: Provincial Police)! If we had more time or intelligence we would not failed! Yes, the Act was helpful, but telling the truth we could have achieved the same using existing, regular laws! At times I have hard times to comprehend their statements. Is is possible that their memory is so fragile or do they portray another reality? Only when pressed by questions of legal counsels, the self-assurance weakens, softens. Or crumbles altogether.  This time a recorded history of events, cameras and reporting helps. You could have had … but you didn’t. That is a fact. Not an opinion. It is possible that you would have finished it. But when? After a fire bombs would start exploding? Remember that each of the huge trailers were full of gasoline, not water. After street fights between terrorized citizens of Ottawa and bands of ‘freedom fighters’? After someone would have died? There was a plan but … . But it didn’t work Mr. Commander or it couldn’t work. Otherwise there would be no Emergency Act and no Inquiry.

I find it very disrespectful of Canadians that premier of Ontario, Doug Ford refuses to testify. There is a legal battle now, whether he can be forced (as the Inquiry demands). One of the most important politician, premier of the province where it was happening. One, who endorsed the Act. But now it is inconvenient politically to enrage fellow right-wingers?

Politicians should testify as it is the politicians, who make the decisions, not the commissioners of Police Forces. Looking forward to hear from PM Trudeau and other federal ministers. They already said that they will absolutely testify. Hopefully other ones, too. In order to learn, to avoid unnecessary use of the Act in the future.  It should always be the last resort, not a convenient way to settle political discontent. Despite my own understanding that the Act was at this time right answer (perhaps it should have even be used earlier) to the situation – I am also open to the possibility that it wasn’t necessary, that other solutions existed. And as a citizen I have a right to know it. After all, any extraordinary suspension of any freedom is a very dangerous proposition.

That the ‘Freedom Convoy’ was a disgusting  display of arrogance and an assault on Canada, our democracy, our institutions is clear to me beyond any doubt. But whether a right tool was used to squash it – is not a forgone conclusion, yet.

Smutek i Brak. Cisza, którą trzeba wypełnić prawdą.

(cz. 2 cyklu o losach Żydów polskich w 1939-45/, 1945-46)

W poprzednim tekście literacko-biograficznym starałem się zarysować szkic czasu i świadomości – określonej miejscem i czasem – zaistnienia w moim życiu tygla uczuć i emocji związanych z zagadnieniem żydowskim w Polsce. Z historią i konkretnymi miejscami wypełnionymi cieniami Polskich Żydów. I z wielką pustką tych miejsc. Z opończą-mgłą smutku i braku. Znajoma plastyczka (Tamara Szymańska-Golik) w krótkim komentarzu do tego tekstu, wracając pamięcią do dzielnicy żydowskiej w Krakowie (Kazimierz) użyła jednego jeszcze zwrotu, bardzo adekwatnego: bezruch. Te trzy imiesłowy zawierają całą esencję mojego emocjonalnego stanu, gdy staję wobec historii i współczesności polsko-żydowskiej.  

Na tyle na ile jestem zorientowany, etnicznie nie mam jakichkolwiek genów żydowskich. Pochodzenie mam w olbrzymiej większości słowiańskie, a z tego w największej części słowiańsko-polskie. Miałem i znałem jednego wujka, który był zasymilowanym Żydem polskim ale było to tylko dalsze powinowactwo a nie pokrewieństwo. Podkreślam to, by nikt nie podejrzewał moich rozważań jako kolejnej ‘wielkiej zmowy syjonistycznej’, jak często wszelkie, domniemane nawet, sympatie pro-żydowskie są określane przez ciemnogrodzkie środowiska faszystowsko-szowinistyczne. Gdziekolwiek na świecie, nie tylko w Polsce. Tyle, że te w Polsce interesują i bolą mnie najbardziej. I wzbudzają, rosnące z wiekiem, obrzydzenie.

Innym, niesłychanie ważnym zagadnieniem, które muszę tu określić jest sprawa polskiej przynależności kulturowej. Świadomego wyboru kolebki kulturowej.   Tego, co u zarania nas ukształtowało i co w latach późniejszych, dojrzałych, świadomie zaakceptowaliśmy.  Otóż kultura polska (w dzieciństwie nieświadomie, później świadomie zaakceptowana) nie może istnieć w swej formie bez tego dziedzictwa żydowskiego. Nie mogę wymieniać nazwisk wielkich Polek i Polaków pochodzenia żydowskiego, bo nawet wybranie małej grupki najsłynniejszych – zajęłoby zbyt wiele miejsca, a wtrącanie kilku ad hoc jest bezsensem.

Takie widzenia tygla zwanego ‘kulturą polska’ nie jest obce (raczej bardzo bliskie) noblistce, polskiej pisarce Oldze Tokarczuk. Dała temu wyraz bardzo jasny w rozmowie z D. Wodecką na łamach ‘Gazety Wyborczej”  (24.01.2005)  Nie może być obce nikomu, kto rozumie kulturę narodową, jako bezustanny proces, zjawisko niemal organiczne. Proces, w którym współczesność żywi się tradycją, historią – ale w każdym pokoleniu, każdej generacji dokonuje się nowa synteza tego ‘dziś’ i ‘wczoraj’.

Cyfry, daty są tu niesłychanie ważne. Zwłaszcza te z XX wieku. Klamrą polską niesłychanie ważną, najistotniejszą chyba, są dwa okresy: 1) okres Zagłady w latach 1939-45; 2) pogromy w latach 1945-48 po wyzwoleniu. Innym zagadnieniem jest okres Zagłady (wojna i okupacja terenów polskich przez Niemców, pierwsze zamknięte getta żydowskie i rozszalały morderczy terror hitlerowskiego nazizmu z jego kulminacją: final solution (Zagłada).   Odmiennymi w wymowie, celach i ocenie moralnej były pogromy w Polsce po wyzwoleniu jej spod okupacji niemieckiej.

  1.  W cieniu tej niemieckiej machiny śmierci ukazują się przykłady niesłychanego bohaterstwa sąsiadów-Polaków. Bohaterstwa, gdyż kary na ziemiach polskich za udzielanie pomocy, za ułatwianie schronienia Żydów polskich, były bezwzględnie okrutne (śmierć) i stosowano je wobec całych rodzin lub wręcz sąsiedztwa (wsie, osiedla) osoby takiej pomocy udzielającej. Pisząc wiele, wiele lat temu na ten temat, użyłem nawet dziwnego sformułowania, że każdy polski Żyd, który w Polsce okupację przeżył – przeżył ją dzięki jakiejś akcji Polaka nie-Żyda.  Niektórym osobom może się to stwierdzenie wydać zbyt szerokie, przesadne. Mnie się nie wydawało. Okupacja niemiecka w Polsce wyglądała inaczej niż w krajach zachodniej Europy. Była częścią wojny totalnej, nie konwencjonalnej. Z drugiej strony zawsze miałem świadomość, że nie wszystkie te akty heroicznej pomocy Żydom były powodowane ‘miłością bliźniego’ i nie były częścią zachowania altruistycznego, honorowego lub rycerskiego. Że wiele było przykładów pomocy ‘za coś’ i to ‘coś’ miewało często charakter obrzydliwy, kryminalny, czasem wręcz bandycki. Znaczy, że mimo iż ratowały (lub stwarzały szanse ratowania) ne mogły wszystkie być nazwane heroicznymi. I na takie określenie wiele nie zasłużyło.  Pamiętam, wiele lat po wojnie  żarty, których początkowo nie rozumiałem: gdy naszły wspomnienia towarzyskie (zwłaszcza przy ‘zakrapianym stole’) i wspominanie czasów okupacji, gdy kogoś z nieobecnych (naturalnie) wspominano , jeden z biesiadników dodawał: o, temu to źle nie było, bo w piwnicy ukrywał Żyda. Tajemnicą Poliszynela było, że w domyśle oznaczało to, że ten Żyd opłacił to schronienia wysoką ceną kosztowności, majątku. To były rzadkie momenty i tylko w pewnych środowiskach powtarzane.  Ale kolokwialnie oznaczały pewne i rozgrzeszenie i akceptację zwycięstwa zła nad dobrem, pazerności nad szlachetnością,  podłości nad godnością.
  2. Zupełnie i całkowiecie przeczące romantycznej wizji Polaków ratujących (nawet za pieniądze czy inne korzyści materialne) polskich obywateli pochodzenia żydowskiego jest naturalnie Jedwabne i inne mniejsze i mniej znane akty bezpośredniego terroru. Tutaj możemy mówić jedynie o polskim współudziale w zbrodni – jakkolwiek odosobnionym i statystycznie nie mającym wpływu na rozmiar Holocaustu.

Pytanie czy Polacy mogli zrobić więcej i pomóc uratować więcej żyć żydowskich współobywateli jest pytaniem otwartym i bardziej filozoficznym niż praktycznym. Każdy, kto je zadaje musiałby sam być w takiej sytuacji, wobec takiego olbrzymiego i egzystencjalnego zagrożenia nie tylko wobec siebie ale i swoich najbliższych. Nigdy w takiej sytuacji nie byłem, więc nigdy ani zadać takiego pytanie komuś nie potrafiłbym ani dać na nie przekonywującej odpowiedzi. 

Może wśród bardzo już nielicznych, którzy tamte czasy przeżyli, taki dyskurs, dylemat moralny jest możliwy. Wśród pozostałych nas – chyba  nie.

Co leży u źródła pamięci i męczarni ducha Eliezera Wiesela spisania wspomnień tego okrutnego skrzyżowania historii i zła? Naturalnie realizacja, że musi być świadkiem Historii. Ale jest też moment bardzo osobisty, tragiczny na miarę największych tragedii Człowieka historycznego i Człowieka mitycznego. Przytoczę tu jądro osobistej tragedii cytując słowa samego autora tych wspomnień, Elie Wiesela:

Pamiętam tą noc, najokrutniejsza noc mojego zycia: „… Eliezer, mój synu, chodź tu … Chcę ci coś powiedzieć … Tylko tobie … Chodź, nie zostawiaj mnie samego … Eliezer …” /… … /

To było ostatnie pragnienie aby mieć mnie przy sobie w jego agonii, w momencie gdy jego dusza wyrywała się z jego poharatanego ciała – mimo to, nie mogłem spełnić jego prośby. Bałem się.

Bałem się ciosów.

Oto dlaczego pozostałem głuchy na jego głos. „ 

/(tł. własne z wydania uzupełnionego, w 2006, przez Hill and Wang, Nowy Jork, 2006; s. 11/

Wiesel miał wówczas piętnaście  lat. Tylko ktoś, kto mając piętnaście był w takiej dantejskiej sytuacji mógłby spytać: dlaczego nie podszedłeś do ojca, gdy konający, wzywał cię?

Ale w tych refleksjach nie chodzi o to czy Polacy zrobili to, co mogli, co byli w stanie udźwignąć. Chodzi o to, czy zdajemy sobie sprawę w ogólnospołecznej świadomości z aktów kryminalnych wielu Polaków etnicznych, aktów zbrodniczych lub po prostu – nazwijmy to w końcu po imieniu – z czystej nienawiści rasowej, religijnej lub po prostu z niskiej pazerności, chciwości, z chęci rabunku ofiary prześladowania?

Olbrzymie znaczenie  dla szerokiego zrozumienia tej kwestii mają badania historyczne, twórczość literacka, stosunek samego Państwa wobec prawdy historycznej.  Za późno dziś i tak na sądy i kary.  Oprawców i ofiary zrównała śmierć.  Najsilniejsze są społeczeństwa, które nie boją się własnej historii. Które z tej historii i podłej i wielkiej, dzięki temu, że ją znają – potrafią się uczyć.

3. Najohydniejszą plamą epilogu historii polskich Żydów są pierwsze dwa lata po wojnie. Bez esesmanów, bez gestapo. 

Przed 39’, w pochodach akademickiej ‘braci’ narodowców czy w Wilnie, czy w Warszawie, słyszano głośne skandowanie: ‘bij Żyda’. Hasło do rozrób w dzielnicach żydowskich, bicia szyb w sklepach żydowskich, warsztatach rzemieślniczych. W 1945 i 1946 dodano do tego pierwszego słowa ‘bij’ dwie litery, jak gramatyczny przedrostek: ‘z’ i ‘a’. Powstało – zabij.

Rzucano na ogół absurdalne oskarżenia o podłożu religijnym.  Wyciągnięte ze starych mitów i ciągle pokutujące w szerokich, niewykształconych sferach, ultrakatolickie oskarżenia o mordowanie chrześcijańskich dzieci w rytuałach judaistycznych.  To było najpopularniejsze. Ale bez wątpienia w umysłach zbrodniarzy, którzy byli prowodyrami tych napaści w Kielcach, Krakowie, Rzeszowie i wielu innych miejscach był silny element grabieży mienia – zwłaszcza domów i placów żydowskich. 

Kiedy już wydawało się, że będziemy musieli sami stanąć przed lustrem naszego sumienia historycznego, kiedy zaczęły się rodzić zdrowe fundamenty do narodowej edukacji opartej na faktach, nie mitach – zwarły się na nowo szeregi tejże samej koalicji szowinistyczno-ultra-katolickiej. I, ku zdumieniu wielu liberalnie myślących Polaków – wygrali wybory w szerokiej koalicji ruchów prawicowych. Dziś te elementy nie tylko stoją na przeszkodzie prowadzenia dokładnych badań historycznych, chcą cofnąć już raz ustalone fakty, chcą wrócić do mitów  narodowościowo-religijnych. Chcą wręcz zakneblować usta badaczom tematu. Tym, którzy mają po temu wiedzę i dostęp do narzędzi badań historycznych.

A przecież historia Polski nie należy do polityków, nie należy do proboszczów i ich kazań. Należy do nas. Do społeczeństwa.

W latach tuż po  2 wojnie światowej – w przeciwieństwie do ‘wybuchu’ w literaturze tuż po 1 wojnie – dziwnym odruchem prawie nic ważnego na tematy zbrodni wojennych i Zagłady się nie ukazało. Ludzie nie chcieli o tym mówić, pisać i czytać. Pierwszym na te tematy wydawnictwem literackim na świecie były „Medaliony” Zofii Nałkowskiej z ich słynnym podtytułem: Ludzie ludziom zgotowali ten los. Nałkowska wydała je w Warszawie już w 1946. Zadziwiające jest, że pełne tłumaczenie angielskie ukazało się dopiero w 1999, w prestiżowym Northwestern University Press. Świat też milczał.

Kolejnym wydaniem literackiego świadectwa Zagłady było wydane dopiero w 1954 w Argentynie, w oryginale jidysz „I świat pozostał milczący” (Un di velt not geshvign) Elie Wiesela. Niestety nikt prawie, również w środowisku żydowskim, nie był jego biograficznymi, wstrząsającymi wspomnieniami zainteresowany.  245 stron, które trudno ale powinno się przeczytać.  Dopiero po wielu skrótach, dzięki poważnym zabiegom francuskiego pisarza Francois Mauriaca, wydano je w Paryżu w 1958 w skróconej wersji. Kiedy w 1960 (czyli aż piętnaście lat po wojnie) wydano je w Nowym Jorku, książka miała już tylko 116 stron. Nazywała się „Noc”. I po latach stała się jednym z najbardziej znanych świadectw czasu Zagłady, a Wiesel dostał za nią Nagrodę Nobla. Jakkolwiek ta przełomowa książka, maksymalnie skrócona przez wydawców francuskich i amerykańskich, nie dotyczy tylko kwestii sytuacji Żydów polskich na terenach okupowanej Polski – pisząc o Holocauście, o Shoa, nie sposób jej pominąć. Jest jakby kluczem do myślenia o Zagładzie. Naturalnie były (wydane w bardzo krótkim czasie po wojnie) pamiętniki dziewczynki, Żydówki holenderskiej Anny Frank. Czytane chyba przez więcej osób niż „Noc” Wiesela. Ale te pamiętniki nie dają obrazu Zagłady, nie piszą o Machinie Zła, o jej morderczych trybach.  Znając późniejsze tragiczne losy Anny Frank i tło tych losów, wiemy wszak o unoszącej się nad nimi chmurze Zagłady.

Ale znam przecież inne dziecko tamtego czasu. Dziecko tamtego czasu, które przeżyło, zostało poetką, pisarką mieszkającą od wielu lat w Vancouverze, Lillian Boraks-Nemetz. Boraks-Nemetz wydała w 2017 powieść inspirowaną własnymi przeżyciami „Mouth of Truth” (wyd. Ekstasis Editions, Victoria, Kanada). Nie będę opisywał całej treści, bo nie jest to recenzja powieści.  Przytoczę in corpore krótki fragment, który najbardziej może oddaje ducha tego, o czym tu pisze: pogmatwanych, tragicznych losów polsko-żydowskich lat 1939-46. W tym kontekście ta jedna klamra czasowa wystarczy, nie trzeba wyszczególniać okupacji niemieckiej i sowieckiej. Bohaterka powieści po wojnie odnajduje się w Toronto, Kanadzie. Zaczęła nowe życie. Jak wielu (większość?), którzy piekło 2 wojny przeszli, nie chce ani zbyt do tego piekła wspomnieniami wracać, ani żyć stałą o tym myślą. A jednak w pewnym momencie musi skonfrontować tamte wspomnienia dziecka, własną pamięć i strzępy pamięci innych. Wraca do Polski, Polski komunistycznej naturalnie. Jej poszukiwania kierują ją w pewnym momencie do chaty chłopskiej, gdzie u polskiej chłopskiej rodziny, za sprawą ojca i pomocy innych znalazła schronienie. Gdzie przetrwała, ocalała ze szponów Zagłady. Ocalała nie tylko dzięki tej rodzinie ale i dzięki sąsiadom, że na nich nie donieśli, że zbyt ciekawscy nie byli lub nie chcieli świadomie być. Miejsce i ludzie dzięki którym dziś żyje. Dom i zagrodę poznaje bez trudu. Para starszych ludzi, mówią, że poprzedni właściciele zmarli, a oni kupili dom od ich rodziny. Pozwalają jej wejść  w obejście, do domu. Poznaje  każdy zakamarek, nic tu się prawie nie zmieniło. Wchodzi do domu i pamięć wraca ze szczegółami. „ … te same schody na antresolę, gdzie stary Bolek wdrapywał się, by ukryć jej książki a potem targował się z nią, że odda je jej w zamian za seks. Czasem obiektem targu był chleb. /… / Stoi na progu pokoju, gdzie ten stary człowiek ją molestował. Ten pokój przy kuchni, gdzie siedział przy piecu ze swoją fajką, gdy miała dziewięć lat, jest tak wyraźny, jak tego dnia. Jego rozpięte portki, członek na wierzchu, wstaje powoli i idzie w jej kierunku, w ręku ma kawałek chleba. / … …/.” (s. 154, tł własne)

Tyle wystarczy. Bez moich komentarzy. Niech czytelnik komentarze, refleksje własne z tego tygla historii i przeklętego czasu wysupła. Czasu heroizmu. I czasu okrucieństwa. Zagłady, która była żydowską zagładą Holocaustu, Holocaustu Żydów. Ale i Zagłady Człowieka, człowieczeństwa. Tak właśnie czytać należy słynny aforyzm Zofii Nałkowskiej: Ludzie ludziom zgotowali ten los. To nie jest próba ‘uniwersalizacji’ Holocaustu na wszystkie ofiary hitleryzmu. To słuszna, głęboka refleksja wielkiej i precyzyjnej w słowach pisarki. Cała treść „Medalionów” mówi wyraźniej o Zagładzie Żydów niż jakiekolwiek próby zmiany jej aforyzmu. Tu nie może być jakiejkolwiek pomyłki. Całkowicie zgadzam się ze świetnym na ten temat opracowaniem profesor Grażyny Borkowskiej (kwartalnik PAN „Nauka”, 02.2019).

O refleksjach z bardzo ważnej konferencji naukowej , której przysłuchiwałem się  z napiętą uwagą, na Uniwersytecie Toronto napiszę w ostatnim, trzecim artykule z tego cyklu.

A walk in memory of my Queen

by Bogumil Pacak-Gamalski

There is very few Canadians, who remember in their lifetime, any other Canadian Queen. Our monarch and constitutional Head of State. Elizabeth II – the only monarch I had, having been born and raised in a country that was a republic. At that time no less than a communist republic. That was also long ago.

There is millions of Canadians now, who have no special connection to the monarchy. They or their parents came here long after the 2nd world war. The last time Canadian soldiers actually fought for king and believed they did so not for Canada alone, but for the king, too. It was important for them, had an actual meaning. Canada in 1939 was actually still a Dominion, not even a fully sovereign country.

However, when I took an oath to become a citizen of Canada – I took an oath of a sovereign Canadian State and I pledged my loyalty not as a Dominion subject to a British Monarch. No, Prime Minister Pierre Trudeau must have been aware that I would not have like it.

I landed in Canada in frosty evening on February 1982. A month later, in March, Pierre Trudeau passed a Bill in our Parliament establishing a full repatriation of our Constitution from London and full sovereignty of Canada. Elizabeth II proclaimed this sovereignty in April of that year. That meant a lot to me. I do take oaths and pledges seriously. I wanted to live in Canada, not in a dominion of another country. And if Canada was a constitutional monarchy, I wanted to have a Canadian monarch. That our monarch, for undeniable and absolutely valid historical reasons, is also a British monarch and resides permanently in London (the one in Britain, not in Ontario) doesn’t bother me. I’m satisfied that the monarch’s General and Lieutenants Governors do represent the monarch well and are willing to constitutionally stop elected politicians from forming autocratic or tyrannical power. And every Canadian prime minister and provincial premier is well aware of it.  Therefore the appointment of every Governor should never be treated as political patronage and ‘pay out’ for old political parties hacks, as was the most cases in our recorded history (in Dominion and in independent Canada). It takes away from the dignity of that position, therefore takes away from dignity of the Sovereign. Last  appointments broke from that ugly tradition and three of them seemed very excellent: Michaëlle Jean in 2005, David Johnston in 2010 and current, Mary Simon in 2021.

I have never personally seen Elizabeth II during Her visits to Canada. To think of that, I have never seen here any other Royal Family member. Being hardly a person to line up streets and wave little paper flags is not my style. Not that there is anything wrong with that – but I have a particular aversion to it from childhood and very early adulthood during communist times, where it was often required. I preferred watching Elizabeth on TV, reading articles about Her visits. But I did see Her, Diana and Charles (our current Monarch) and beloved Queen Mother in London, England. Lived there for almost a year in 1981, walked by Kensington Palace almost daily and, of course, ventured few times to the gates of  Buckingham Palace. Did not know than that She would become my Queen. Martial Law in Poland in December 1981 and a communist police looking for me at my parents flat near Warsaw changed everything. Few months later I was in Canada.

I can’t say for sure when and how I become a strong proponent of constitutional monarchy. I was always astute and serious observer and participant of political life. Never missed a single provincial or federal election (did miss few municipal ones). Never been a member of any political party but have very strong political views. Voted for all main political parties according to their platform: for old Progressive Conservatives (not a single time for new Conservative Party and doesn’t look that I ever will, as I detest and don’t trust any populists parties); for Liberal Party and for New Democrats and never regretted my vote. That political astuteness with passing years clarified my views on the institution of monarchy. I looked also to other – mostly European – monarchies. It all lead me to strong opinion that constitutional, modern monarchy offers the best protection for democratic (or, using old British term: responsible government) institutions, works strongly to deter overgrown ambitions of elected politicians to become tyrants and autocrats. Our, Canadian Monarchy offers the same to us. And that should be at the heart of our, Canadian, consciousness. Our country, for better or for worse, is a result of British colonization and that forms obvious and historically correct tradition, even if no longer as obvious present reality. Apart from French/Acadian/Quebec failed attempt at New France (and we do recognize their distinctiveness), Canada that exist is a result of British tradition. And traditions (including also not the best ones) are part of a soul of any country.

This is my tribute to our late Sovereign, Elizabeth II, Queen of Canada. She did serve us good. With grace and reverence we, as a country, deserve. The Crown served us good. Britain not always, but the Crown did.

Generally speaking, the British Canada started here, in Halifax, in Nova Scotia. I know, there is hardly a city in Canada that looks more and screams “England!” louder than beautiful Victoria (yes, named so in honour of Elizabeth II great-grandmother, Queen Victoria) on Vancouver Island. Love that city and had countless visits there. But as far as true historical political roots of British Canada is concern, it is here – on the shores of Atlantic, not Pacific. In Halifax.

Today, the same day as ceremonies in Westminster Abbey, a special service will take place in Anglican Cathedral Of All Saints – an enormous neo-gothic structure, next to monument of Scottish national poet Robert Burns. On Saturday I took my walks through the old Halifax. The one that remembers times of beginning of Canada and times prior to Confederation. In the four years since I have moved here, Halifax has changed, too. Specially old, waterfront Halifax. Become (except for very narrow streets…) more modern, with new tall buildings. To the detriment of the old patrician city. It is harder and harder to see the waterfront even from Citadel Hill. I tried, though. I tried to walk the streets that look the way they looked, when Elizabeth become monarch, when her great- grandmother Victoria reigned, from where her great-great-grandfather, George III (the third longest reigning British king) sent his general John Burgoyne to the fields of Saratoga, where he lost America. Here, in local old cemetery lay soldiers , who where shipped from Halifax to the Crimea War in 1854 to the bloody Battle of Sebastopol (today called Sevastopol) to fight Russian occupation of Romania, Moldova and Bulgaria (a déjà vu of current Russian war on Ukraine?). I visited the old Government House (that’s how the seat of British governor where called at that time), an official residence of Nova Scotia Lieutenant Governor, and signed the Book of Condolences for our Queen. That was my private, personal homage to Elizabeth II. My Queen. Queen of Canada.

God Save the Queen.

God save our new King Charles III.

Sześć miesięcy wojny na Ukrainie. Czy o jej wyniku zadecydują tylko czołgi i rakiety?

Sześć miesięcy wojny na Ukrainie. I jednocześnie święto Niepodległości Ukrainy. Wielka ofensywa rosyjska w zasadzie na całej linii frontu na południu (na inne fronty Armii rosyjskiej już nie stać) weszła w fazę wojny pozycyjnej o wgórze, o wioskę, o przejście na rzece. Putin stracił sporo zębów. Tak, ma jednak ciągle olbrzymią armię.

Ale w wojnie, w której olbrzymie znaczenie ma nowoczesna i skomplikowana broń niezbędny jest twardy i dobrze wyszkolony żołnierz zawodowy a nie ‘urrra! za rodinu, za Stalinu, za mateczku Rasiju!’. I nie czasy wielkich, decydujacych bitew. Ukraina takiej bitwy nie przyjmie. Nie wyglądają na samobójców, kozackich kamikadze. Nie będzie Kurska ani Stalingradu.

Wołodymyr Zelensky mówi, że Ukraina nie oczekuje pokoju, że oczekuje zwycięstwa. Sugeruje w ten sposób nie pertraktracje pokojowe a przyjęcie aktu kapitulacji. Życzyłbym im tego. Ale to raczej mało realne.

Rosja nie tylko Putina ale i w mentalności bardzo wielu Rosjan jest imperium. I chce być, jako imperium uznana. Nie oczekuje sympatii i polubienia. Domaga się uznania jej imperialnej roli. Nie jestem nawet pewny czy zbrojne (zamach stanu, morderstwo itp) usunięcie Putina by to zmieniło. Tak, Putin to autokrata – wszak całkowitym autokratą był każdy car rosyjski – mieli to nawet w oficjalnym tytule: Samodzierżawca. I tak władcę widzi przeciętny Rosjanin.

Zamach w Moskwie na popularną rosyjską dziennikarkę, która gloryfikowała Rosję i była tubą ultranacjonalistycznej, szowinistycznej i wielkorosyjskiej ideologii, Darię Duginową był bardzo wyraźnym przykładem, jakie znaczenie ma ta ideologia. Pewne jest zresztą, że głównym celem zamachu był jej ojciec, Aleksander Dugin – popularny od lat faszysta rosyjski znany nie tylko w prasie ale w życiu akademickim. Ceniony niemiecki znawca Wschodniej Europy, Andreas Umland w wywiadzie dla szwajcarskiego wydawnictwa medialnego SRF pisze wprost o Duginie: “To jest rosyjska wersja faszyzmu. Dugin zapożycza z Zachodnich myślicieli faszystowskich we Włoszech i Niemczech i buduje swoją własną wersję neo-faszystowskiej ideologii, nazywając ją czasami Czwartą Teorią, czasami neo-euroazjanizmem lub po prostu tradycjonalizmem. Jest autentycznym rosyjskim faszystą.” Jest szanowanym w Rosji i jej kręgach akademickich. I bardzo popularnym w szerokich kręgach społecznych. Stąd jego wpływ na Kreml i Putina – jest to jednak wpływ pośredni, wpływ jego teorii wielkorosyjskich i popularności w społeczeństwie. Sam do polityki bezpośrednio się nie pcha i w pewnym stopniu politykami pogardza, jako jedynie narzędziami a nie twórcami. Niektórzy porównują go do roli i postaci Rasputina w Rosji carskiej.

Czemu piszę o ojcu i córce Duginach? Bo to jest najwieksze niebezpieczeństwo dla Europy, a nie były, niezbyt wysokiego stopnia, oficer KGB – Putin. Putina można wieloma sposobami usunąć ze sceny. Duszy rosyjskiej – nie sposób. Nie zapominajmy, że wielki, pisarz i myśliciel, noblista Aleksander Szołżenicyn, kategorycznie nie uznawał niepodległej i suwerennej Ukrainy i Białorusi. Uważał te dwa kraje i narody, jako integralną część wielkiej Rosji. I to jest ‘dusza rosyjska’ dużo silniejsza niż jakikolwiek przywódca polityczny.

Ten sposób myślenia, taka wizja kulturowa państwa-imperium w węzłach faszystowsko-etniczno-religijnych jest największym zagrożeniem europejskiego modelu, który oparty jest na pewnej stałej płynności ideii, metodologii i społeczeństwa. Płynności, w której centrum od kilku już stuleci jawił się Człowiek indywidualny i Człowiek-obywatel, jako potężny wariant niezależności wobec wschechwładzy państwa- wodza. Państwa-wodza, które urzyczywistnia właśnie Samodzierżawca. Nie był to proces ani łatwy ani krótki. Jest to też proces trwający in perpetuum mobile, to zaś zakłada też pewien chaos, niestałość i niepewność. Ale własnie ten chaos, ta niestałość struktur i mechanizmów umożliwia korekty, zmiany, dostosowywanie się.

Herb Wielkiego Księstwa Ruskiego z krótkiego okresu Rzeczypospolitej Trojga Narodów

Każde duże państwo europejskie u swych zaranii kształtowało się przez setki lat. Nie polega to tylko na podboju silniejszego szczepu, ale na długotrwałej budowie nowego organizmu wielo lub panetnicznego, nadrzędnej wspólnej rzeczy (rzeczy pospolitej, res publica).

W samych Niemczech ten proces trwał prawie do lat 20. ubiegłego wieku! Od czasów Świętago Cearstwa Rzymskiego Nartodu Niemieckiego. Polska nie jest dziś (jak za wczesnych Piastów) państwem Polan. Nie możemy powiedzieć (i nie mówimy), że Pomorze, Warmia, Podlasie lub Rzeszowszczyzna są polskie, bo to tereny Polan. Bo nie były. To ziemie szczepów słowiańskich, ale żaden z tych szczepów nie był Polanami. Mieli swoją odbrębna świadomość. Spokrewnioną – ale odrębną. Rosjanie zaś tego nie rozumieją. Dla nich te wszystkie wczesne i osobne, często wojujące ze sobą szczepy i grupy Słowian Wschodnich to nagle jacyś jedyni i niepodzielni Rusowie. Całe szczęście (w perspektywie historii), że plemiona białoruskie, a na południe od nich plemiona rusińskie przez setki lat (różne tereny w różnych okresach i przedziałach czasu) były pod silnymi wpływami i panowaniem Królestwa Polskiego z jednej strony, a Wielkiego Ksiestwa Litewskiego z drugiej. Od późnego średniowiecza były to już wspólne tereny jednej wielkiej Rzyczypospolitej Obojga Narodów. Szczcie nie dlatego, że ten ‘pan’ polski lub litewski był aż tak dobry i sprawiedliwy. Nie – dlatego, że w silny sposób zakorzeniły w tej I Rzeczypospolitej mimo wszystko zachodnio-europejskie idee i sposoby myślenia kulturowego i politycznego. I że król Polski (na dobre i na złe) nie był i być nie mógł Samodzierżawcą.

Nie sądziłem jeszcze dziesięć lat temu, że te ziarno tak silnie na Białorusi i Ukrainie zakiełkuje. Wśród nich samych. Białoruś jest rosyjskim klientem tylko na zasadzie pełnych więzień politycznych i terroru Łukaszenki. Dyktatora na glinianych nogach. Z ciekawych i zaskaujących względów i z diametralnie przeciwnych powodów do fali anty-rosyjskości nikt tak się współcześnie nie zasłużył na Ukrainie i w Białorusi, jak jej dwaj prezydenci.

Dlatego tak niezbędnym jest kontunuowanie pomocy dla Ukrainy aż do czasu uzyskania najbardziej korzystnego z możliwych rozwiazań. To jest wyzwanie naszych czasów wobec Historii. To jest wojna europejska o europejskie wartości. Jako, że Ameryka Północna i Autralia z Nową Zelandią (to bardzo ogólnikowa i tylko przykładowa lista cywilizacji europejskich) są dziećmi tej cywilizacji (ze wszystkimi pro i contra) – sa w tą wojnę zaangażowane. Bo jest to walka o ich wartości. Leży w naszym, świata zachodniego, interesie istnienie dużej, suwerennej Ukrainy byśmy z Putinem czy innym Putinowiczem rosyjskim graniczyć nie musieli. Tak długo, jak nie ulegnie zmianie, uleczeniu ‘rosyjska dusza’. A to proces bardzo długi i skomplikowany.

I pamietajmy, że to nie wojna ważna lub istotna dla całej wielkiej reszty świata. Afryka, a zwłaszcza Azja tego tak nie widzą. To ich politcznie-kulturowo nie dotyczy. Gotowi są na układy z każdą ze stron. Ktokolwiek wyjdzie z tego zwycięsko. Układy zresztą dalej z Rosją mają i zakładaja ciągle nowe.

Więc cieżar tego wysiłku wsparcia Ukrainy spada (i słusznie) głównie na nas: państwa NATO (z pominieciem Turcji, która w NATO jest z własnych, osobnych interesów i ambicji). A cena tego wsparcia może być tej zimy wyjatkowo trudna ekonomicznie. Brak wsparcia lub osłabnięcie naszej woli – może być katastrofalny. Z biegiem miesięcy spada emocjonalne zaangazowanie wielu indywidualnych osób. Najbardziej oddanym społecznikom i ratownikom Ukraińców zaczynaja tez opadać ręce i skrzydła. Są tym ciężarem uchodźców przygniecieni i nie wszystkie państwa ten ciężar równomiernie dźwigają i równomiernie wspomagają. Sankcje ekonomiczne, kontrakcje rosyjskie spowodowały wielki kryzys energetyczny i olbrzymi wzrost kosztów energii. Naciskajmy jednak na nasze rządy, gdy możemy wspierajmy sami akcje i zbiórki pro-ukraińskie. Rosja tą wojnę musi przegrać. Nie musi być upokorzona jakąś wielką kapitulacją. Ale nie może z niej wyjść zwycięska.

Pytania i książki. Ścieżki poszukiwań literackich li tylko?

Ostatnimi tygodniami kilka publikacji, do których po latach wróciłem. Polskie wszystkie (co cześciej mi się teraz zdarza – oznaka starzenia się i bliska temu sentymentalność ckliwa? 😅) i polskich autorów. Gdzieś od kilku lat ostatnich częściej po polskie książki sięgam. Jeszcze sześć-siedem lat temu było zdecydowanie odwrotnie (rzadko na moich rękach, niech ręka moja wystęka, jawi się druk Smętka 🤣), wiekszość była obcojęzyczna. Choć zwrot ‘obcojęzyczność’ brzmi kuriozalnie, gdy używa go ktoś, kto spędził trzykrotnie więcej życia poza macierzą domową… . Ale wynika to (te czytanie polskich książek teraz) z prostej przyczyny: szukanie pewnych odpowiedzi, pewnych dróg umożliwiajacych zrozumienie czegoś, co mnie akurat absorbuje. Bardzo generalizując i uproszczając te pytanie-zagadnienie brzmi: kim do cholery tak naprawdę jesteśmy? My – Polacy. Nie, niech kochani Ślązacy i Kaszubi najmilsi nie protestują. Nie trzeba. Nie chodzi o ścisłe więzy krwi , genetyki i antropologie kulturowe. Chdzi o to, że gdzieś mieszkaliśmy, pewne normy, drogowskazy kulturowo-historyczne mieliśmy i je wchłoneliśmy z ‘matczynej piersi’ (lub z butelki ze smoczkiem). Sam mam w sobie całe cysterny krwi nie tylko nie plemiennej, to jeszcze nawet (pssst) nie słowiańskiej w małej części (zdaje się, jakaś niemiecka niższego rzędu arystokratka była moją praprababką, zaś dalej jeszce w kolejności pra-pra sięgają ślady luksembursko-belgijskie, inny prapradziad był Madziarem, jedna z prababć i prapradziad z Czech – wiecej grzechów nie pamietam, LOL). Ale ni do Niemiec, ni do Wielkiego Księstwa Luksemburskiego lub niziny panońskiej ani pretensji nie mam ani związany z nimi się nie czuje – choć lubię – z małym wyjatkiem: w Pradze czuję się, jak w domu i kocham to miasto. A do Polski i owszem pretensje wszelkie mam i związany jestem z nią na dobre i złe. Kanada zaś to zupełnie inny orzech. Zgryziony, strawiony świadomie i z wyboru. Tu żadnych czarów-marów nie było ani genetyczno-kulturowej zaprawy do fundamentów. Więc te fundamenty moje w 100% polskie (cokolwiek pod tym rozumiemy) i męczą czasem w rozumieniu, w rozsupływaniu tego tobołka ponad 1000-letniego.

Stąd te kilka tytułow ostanio przeglądanych. Bardzo różnych i z bardzo różnych czasów. A na różne pytania pomagają szukać odpowiedzi. Znanych wielkich i bardzo mało lub w ogóle nie znanych (wielka sława to żart, książę błazna jest wart – tak, tak panie baronie cygański), którzy w pewnych pytaniach coś mi podpowiadali.

Stanisław Kowalczyk, młody bardzo poeta, który ginie tragicznie bardzo wcześnie. Zostaje więc tylko okrzyk młodości (i to w okropnym otoczeniu wojny i zniszczenia) szczery, jeszcze nie zmanierowany możliwymi laurami wieku dojrzałego, może starości nawet. Co zostawił, co mi wytłumaczył? Młodość właśnie, zapis uczuć i przeżyć poetyckich in statu nascendi. By ich nie zapomnieć, nawet gdy formą lekko młodopolską szfankują – bo te wczesne są ważniejsze od wszystkich traktatów mędrców wieku późnego. Pamietaj więc siebie wieku młodego – to byłeś ty. To nauka bardzo trudna do – wbrew pozorom – do zapamietania. (“Osty kwitnace”, wyd. I, Pruszków, 1943- przedruk całkowity z oryginału w 2005 w Pruszkowskiej Książnicy)

Mikołaj Rej we wspaniałym I wydaniu “Człowieka poczciwego” (Zakład Ossolińskich, 1956) z doskonałym, 60-stronicowym wstępem (sam Wstęp taki to wszak prawie osobna praca naukowo-krytyczna) kochanego Juliana Krzyżanowskiego. Co za gratka czytać Reja nie jako obowiazkową lekturę a człowieka polskiego Odrodzenia par excellance – budzenie Polski z długiego snu średniowiecznego, przywracanie korzeni przed-chrześcijańskich (klasyki greko-rzymskiej), budowanie na nowo rodziny europejskiej. Ale wszystko zakotwiczone bardzo silnie w tej chrześcijańskiej, rzymsko-chrześcijańskiej sielankowości Polski Rejtana. Jeśli czytane z tym kluczem Krzyżanowskiego – jakże na nowo odkrywcze. Tu sporo żem był sobie przypomniał, może na nowo odkrył lub zauważyłem czegom wcześniej niekoniecznie zauważył. To pomogło.

Poeta polsko-kanadyjski Ryszard Tylman i jego wydany wiele lat temu w Krakowie tomik “Koty marcowe”. Z prozaicznej przyczyny: podobne losy, czasy i miejsca. Zwłaszcza, że przypomniał mi w wierszach z ich pobytu we Włoszech (był tam z małżonką, z którą później w Vancouverze łączyła mnie serdeczna przyjaźń, a z nim współpracowałem, jako redaktor), jako polscy uchodźcy. To były te same miejsca, ulice i czasy, gdy ja tam byłem z identycznej przyczyny. W krótkich stosunkowo odstępach czasu tam byliśmy. Ja zajęty byłem pracą doraźnego aktywisty życia obozowego i jeśli sięgałem po pióro to raczej pisząc publicystykę i memoriały polityczne niż wiersze. A wiersze są prawdziwszym zapisem momentu. Momentu kolosalnie ważnego, przełomowego. Decyzja opuszczenia ojczyzny jest nie porównywalna do zmiany zamieszkania, emigracji do innego kraju. To dwa różne, kompletnie do siebie nie podobne zwierzęta-smoki. Zwłaszcza z emocjonalnego punktu widzenia. Więc czytałem te jego wiersze (cz.I pt. ‘W drogę’) i pamietałem, przypominałem. Nie, chyba nie porównywałem, bo to bezsensowne – Ryszard to on, a ja jestem Bogumił, też dwa różne zwierzaki. Ale proces emocjonalno-twórczy musiał i był podobny, zbliżony. Więc te wiersze mi przypomniały ten moment właśnie, nie w refleksji historycznej a ulotności chwili właśnie. Tamtej chwili w jej trwaniu, a nie pamięci tej chwili. Zamknąć czas chwili potrafi tylko poezja (lub rzetelne Dzienniki). To różnica kolosalna.

Wielki dla polskiej myśli niepodległościowej i dla przetrwania niezależności polskiej literatury był naturalnie przez cały okres mazi PRLowskiej Jerzy Giedroyc. Sam pisał bardzo mało. Literatem nie był. Był Redaktorem-Organizatorem. Szarą Eminencją. Ta jego “Autobiografia na cztery ręce” (wyd. Czytelnika, 1996) jest tego potwierdzeniem w pełnej mierze. Ale nie szukałem tego potwierdzenia. Nie szukałem też śladów moich prywatnych z nim kontaktów ani jego klucza do rozumienia wagi literatury emigracyjnej. Chodziło mi o dość rzecz prozaiczną czasowo a związaną z wojną na Ukrainie. Tą wojną teraz, nie tamtymi w latach 1918-20. W końcówce Miedzywojnia Giedroyc już był własnie taką szarą eminencją, takim organizatorem, który zapalał pewne iskry pomysłów politycznych. Dużym problemem w II Rzeczypospolitej była naturalnie kwestia mniejszości narodowych w Polsce. I pomógł mi jaśniej to zobaczyć, bez sentymentu rodzinnego i literacko-poetyckiego. Więc wygladało to słabo. W zasadzie nie wygladała w ogóle. Z winy – może lepiej by było napisać: z zaniedbania? – Polaków i polskich władz. Pojedyńcze osoby starały się coś w terenie zrobić ale skutecznej polityki zabrakło. Można nawet zaryzykować, że (bez ujęcia jej w ramy systematyczne) polityka, która istniała i działała była szowinistyczna i przeciwna temu. A wielka szkoda. Podejście Polski było paternalistyczne a nie partnerskie. Niestety (dla Polski) wiek był XX a nie XVIII.

Czy coś to tłumaczy (np. Rzeź Wołyńską)? Tak. Zresztą nie chodzi o tłumaczenie (zbrodni wytłumaczyć nie sposób) a o zrozumienie pełniejsze. Widzenie dalej niż krawędź własnego nosa. Pespektywę historyczną zajść, zachowań.

Czytanie się więc przydaje ciągle. I to by było na tyle.

Ci, którym sztandary nie kłaniały się …

Każda wojna, każda rewolucja, każde powstanie jest brzemienne w mity, legendy chwały i bohaterstwa. Cmentarze ze szczerniałymi od starości krzyżami, z białymi brzozowymi krzyżami, małe kapliczki i tabliczki po lasach, na rogach ulic, tynkach kamienic. I wielkie pominiki z marmuru, granitu, stali. I nazwiska-symbole dowódców, żołnierzy. Ma też bardów. Zwłaszcza tych, którzy polegli w walce, jak Baczyński lub Gajcy. Każda wojna, walka na śmierć i życie ma też setki nieznanych lub bardzo mało znanych młodych poetów, twórców sztuki, którzy tej wojny, tej walki nie przetrwali, a przedwczesna śmierć uniemożliwiła im rozwój talentu, publikacje. Twórcze zaistnienie w historii swojego kraju. Więc, gdy rocznica już siedemdziesiata ósma Powstania Warszawszkeigo nadeszła – nic nie pisałem na jakichkolwiek forach i w jakimkolwiek formacie. Dajmy im już usnąć, bo ten ciągle powracający szmer i walka słów o sens tej hekatomby już zbyteczny. Historia. Teraz zwłaszcza, gdy nikt prawie z tch, co o tym opinie wydają w tamtym czasie nie istniał. Nawet w zamysle rodziców. Nawet Powstania Styczniowego i jego przywódców tak nie szarpano, jak tych z tego 1944.

Teraz, blisko dziesięć dni od tej daty wybuchu Powstania, od jego obchodów chcę jednak przypomnieć, poniekąd symbolicznie tych, o których w tych obchodach nie wspominano. Tych nie znanych lub prawie nieznanych, bardzo młodych żołnierzach-poetach Armii Krajowej. Skłoniła mnie do tego wymiana zdań z dyrektorem Książnicy Pruszkowkiej, który w tych obchodach w Pruszkowie pod Warszawą brał udział. Bo przypomniało mi to postać Stanisława Kowalczyka, wyjątkowo uzdolnionego poety, o którym bez wątpienia, gdyby tą wojne i ten rok 1944 przeżył, byśmy usłyszeli dużo więcej, a literatura polska miałaby nowy, piękny rozdział. 23 sierpnia 1944 ta nadzieja, ta szansa na nowe publikacje, nowe wiersze – zgasła.

Poniżej publikuję zdjęcie ze stron rocznika “Strumień” (wydanie z 2007) z moim esejem na temat jego twórczości.

Sam, w latach gdy w Pruszkowie mieszkałem (sypiałem raczej, bo mieszkałem de facto w Warszawie, gdzie żył cały mój świat) lubiłem tą drogę do Pęcic. I od tegoż, 2007 roku, na zawsze już mi się z Kowalczykiem będzie ona kojarzyć. Więc: non omnis moriar – dla mnie, Polaka całe życie z literaturą związanego, Stanisław Kowalczyk na zawsze tej literatury ważnym fragmentem pozostał.

Kałuża czy Pola Elizejskie?

Kałuża czy Pola Elizejskie?

Na Facebooku pędzi od kilku dni rozwichrzone stado Pegazów. Grzywy skrzą się niczym perły na firmamencie nieba, skrzydła furkoczą unosząc się ku szczytom  Parnasu.  U wrót świątyni twórców oczekuje ich westalka Apolliona, Olga.

O, szczęście wymarzone! Serce uniesione! Cóż padoły wyklęte niewiernych, cóż dziady nieczyczate spod strzech Adamowych? Oni są princami i princesami ogrodów Samarkandy, kędy się tanecznym krokiem, wśród piękna niedościgłego – zaiste objawionego – przechadzają. Oni! Ci którym Olga sama powiedziała, że pisze przepowiednie dla nich, wniebowziętych rodaków ojczyzny piękna i wdachnownienia, którego doznał ongiś Puszkinowski Eugeniusz.

W. Podkowiński “Szał uniesień”

Piękny ten widok, ten obraz rozwianych, niczym u Podkowińskiego, grzyw Pegazowskich, tych nazwisk osób znajomych i tych, których tylko z tekstów wrażliwych znałem. Ze szczytów Tomaszowej Góry Czarodziejskiej ku dolinom poglądającym, z zasłużoną wyższością. O ludy i narody niecne, wszeteczne, które światła dostąpić nie chcą – biada wam, powiadam. Wam i waszym dziatkom, że w strumieniu, o którym Jan z Czarnolasu w Pieśniach boskich pisał, że spod Parnasu bieży, kapać się dla orzeźwienia nie pozwoli.

Więc takoż w uniesieniu, w pełnej ekstazie, rozwiane grzywy mieszają się z perlistym ślinotokiem, który nie płynie ku dolinom – o! nie – a ku szczytom zmierza. ‘Nam jedna szarża – do nieba wzwyż’ poprowadzi nas subtelny (oczywiście, że subtelny a nie gburski) Krzysztof Kamil.

Leon Bakst “Elisium”

I tak odrodziło się nam, po tysiącleciach westchnień próżnych, Elizyjum.  W sposób tak łatwy i prosty, że aż zdumiewające, że nikt na pomysł wcześniej nie wpadł. Za jednym słowem prostym, znanym, częściej niż trzeba może używanym: idiota.

Warto by chyba przypomnieć sobie powieść pod tym tytułem Fiodora Dostojewskiego. Jest zajmująca. Być może wiele mówiąca. Czy ‘idiotą’ jest tak określony, tak nazwany, czy są nimi tak go określający, nazywający? Kurosawa, sam twórca pierwszej wielkości, tak reflektował przy pracy nad adaptacją dzieła Dostojewskiego: Prawdziwie dobry człowiek bowiem w oczach innych jest uznawany za idiotę. To jest tragedia tej historii. Historii zrujnowanego, czystego człowieka”. Naturalnie, nie sugeruję iż domyślny adresat (PiSowski wyborca, zakładać można), tego słowa użytego przez Olgę Tokarczuk, jest przykładem dobrego, czystego człowieka. Ale, gdy się publicznie pewne oceny wyraża na spotkaniu, które było filmowane i w czasie współczesnym, gdy wiadomo, że takie opinie osoby bardzo znanej – noblistki, wybitnej pisarki – natychmiast ukażą się wszędzie i wobec wszystkich – pewne niuanse (?) rozmydlą się. Gdybym ja tak powiedział do moich czytelników – nikt by uwagi (poza garsteczką tych czytelników, LOL) na to nie zwrócił. Przez to, że osoba autentycznie wybitnej pisarki nie ma tego samego przywileju zacisza własnego pokoiku, który mam ja – konsekwencje są inne. A z reszty wypowiedzi skierowanej owszem, do zebranych przyjaciół i wielbicieli talentu pisarki – wyszło jeszcze większe nieporozumienie i błąd. Po prawdzie ‘idiotami’ zostali wszyscy, którzy większości jej twórczości nie czytali. Lub tylko we fragmentach. A takich jest dziś sporo. Inne czasy, niezbyt przychylne dla literatury słowa pisanego dłuższego od jednego arkusza. Możemy nad tym ubolewać (powinniśmy) ale trudno tego trendu, nie tylko polskiego, nie zauważać. Na nagrywanym spotkaniu z fanami noblistki nastąpiło mrugnięcie porozumiewawcze okiem: wiecie, to między nami, wy rozumiecie wysoką literaturę, wy jesteście inni od ‘nich’. I najgorsze, w zasadzie niewybaczalne: piszę tylko dla was. A to już arogancja. Zbyteczna. Oczywiście w Polsce dzisiejszej, Polsce podzielonej bardzo ostro, gdzie obowiązuje zasada: kto nie z nami ten przeciw nam – obywatel przeciwny kato-faszyzującego obozu władzy jest niejako zmuszony stanąć po stronie pisarki. Nawet jeśli w duszy czuje się dość skrepowany, bo wie, że nie czytał wszystkich wydań Tokarczuk lub nie czytał nawet w ogóle. Czyli wie, że jest … idiotą. Ale wie też, że to nie zupełnie sprawiedliwe, za idiotę się nie uznaje. I mnie też się wydaje, że taki obywatel nie jest idiotą. W tym wypadku wole już być tym Myszkinem Dostojewskiego, niż dołączyć do ślinotoku wyznawców religii skądinąd fantastycznej pisarki. Kultura nie wysoka a kultura celebrycka, ot co.