A case for (very) long poem – ‘The Iovis Trilogy’

Bogumil Pacak-Gamalski

What do you think of poets? Ephemeral creatures? A poet must be someone, who lacks persistence and discipline to write a solid novel? Let’s say five hundred pages long? Yes, you have seen, perhaps have one on your shelf big book by some poet you like. It is hundreds of pages long. Good. But such a book most often is an editor’s work of compiling, in some sort of order, hundreds of separate poems written throughout a lifetime. Generally speaking, a poet publishes a book (in modern times) that would be 20, 30, or maybe 50 pages long.

The times of huge volumes of Goethe, Mickiewicz, Byron, Pushkin or Chaucer are gone. Their work is generally called by a broad definition a ‘long poem’. They are still being composed by some – but hardly to the extent of times gone. Imagine one of the oldest known long poem by Abul-Qâsem Ferdowsi Tusi, a Persian poet in the X century, who wrote “ Shahnameh” – a poem of 50,000 couplets (two-lined rhymed meter). It is the longest ever written by a single poet in recorded history.

It is not only a strong talent but also a sign of unusual perseverance. Not very common in the XX and XXI centuries.

But – what is difficult for a mere man-poet doesn’t have to be too difficult a task for a woman-poet (women are generally much better in keeping their focus on goal than menfolk, LOL).

On a recent visit to a favored literary café in Halifax, I came across a huge volume of such long poem. The medium is mixed: regular-versed poetry and poetic prose verse. But all in the context of the same subject and telling the same epic (if ‘epic’ is the right term for such a subject) story. It is merely a booklet of … 1009 pages (one thousand nine). And the poetess devotes her talent to tell the story of … man.

I am talking of Anne Waldman. Waldman was (with Allen Ginsberg) a pivotal author and activist of the Beatniks movement in culture and counterculture of the 60. and 70s. In a way – a child of the Greenwich Village community of New York at a time of pivotal struggle with the Establishment. How many times have I longed to be there at that time! But a generational difference made it impossible.

Poets and artists who devote their talent to a cause that is larger than life give me wings to fly. I feel sorry for poets of ‘ivory towers’ or Parnassus’ peak. Their own glory and fear of missing the bus to immortality make me laugh.

Back to Waldman long poem, though. To “The Iovis Trilogy. Colours in Mechanism of Concealment”[i]. She spent twenty-five years writing it. That is perseverance, I must say.

Iovis is of course the epitome of Man. He is, formally speaking, an early Roman central god, an equivalent to Greek Zeus. The one, who looks after the order of humans. And the world of humans is the world of man. Period. Even lesser goddesses do not change that paradigm, that foundation.

Waldman does not detest men, a man is not her mortal enemy. She tries to show him that she sees his ways of trapping her-woman, of claiming her as his. A thing on the mantel. Necessary, needed. But never fully equal. Iovis is so set in his ways, that he might not even realize it anymore, he might not see the ways, the channels, roads that he built over thousands of years. They just are, aren’t they? A natural order of things: as trees, streams, mountains, and plains.

Right at the very beginning, she addresses him directly:

Dear Iovis:

Thinking about you: other in you & the way

You are sprawling male world today

You are also the crisp light another day

You are the plan, which will become clearer with a

strong border as you are the guest, the student

You are the target

You are the border you are sometimes the map

You are in the car of love

You are never the enemy dull & flat, dissolving in the sea

Illusion lay it snare, you resort to bait, to tackle me

Our day is gone_[ii]

Waldman states her case right at the beginning: I have a clear picture of you and your tribe – meaning the whole tribe of men – ‘you are in the car of love’. He lays bait and snare to make her-women his. To make her love him. It doesn’t change a bit any of these ancient roles, a fact that he too loves her truly. But it is her, that will become his – not the other way around. And she says flatly: our day is gone.

She admits the history of them, the ancient times going back to Sanscrit writings and dwellings:

As I say this to you, the furniture is rearranged in a sacred text

The room is now long, the room is tall, the room is male_[iii]

It isn’t only the imagery of the past going to the beginnings of recorded history – the poet brings a throng of marching dead lovers, the ones that show themselves on ‘All Hallows Eve’.

It is a monumental poetic work. And, at the same time – it is very contemporary poetry. This comes as a surprise since the author submerges the reader in a tremendous history of humankind and human relations. Especially the love-friendship relations of men and women. She goes back to the origins of patriarchate, and uses Buddhist teachings to explain it, to uncover the lost or true meaning of that history. But it is a result of her actual time. Her time in that particular moment in Greenwich Village in New York and all that was going on at that time. Therefore the poem is also a political call ‘to arms’. To rearrange the furniture, if you will, of contemporary discourse and intersex relations. The man is not portrayed all the time as ‘an enemy’, ‘enslaver’. He too is being enslaved by his own actions. By the world of misogyny. Her long poem is sometimes compared to Ezra Pound or even to Dante’s immortal ‘Divine Comedy’ and William Blake prophetic books. I certainly would never go as far. Dante’s work is by any account a work of true genius and incomparable to her work. But, on the other hand, I have found her poem much better written and arranged than Blake’s strange and difficult-to-follow volumes. It is not an example of a literary ‘testament of time’. Indeed, it is very contemporary. Interesting to read – but I doubt very seriously that it will be red 50 years later or centuries later (as is still the case of “Divine Comedy”).

In the middle of her work, Waldman admits certain resignation, the impossibility of escaping raw emotions, raw needs, and desires:

and the point along heart meridian

dissolves further down

legs already given out

je suis fatigue

Auto da Fé_[iv]

Conflict, fighting for change is tiring, perhaps exhausting (je sui fatigue). The moment she does it – she performs a spiritual act of auto da fe, as Voltaire’s Candid. And an act of faith paid by violent death in the flames. Iovis explains that such an act is a:

trance- fire

Came trough

trance Atlantic

to breath the l’air prehistorique_[v]

It is important to notice the play of the words ‘trance Atlantic’ versus ‘trans Atlantic’. I will state again that in her poem, in the interconnectivity of her-woman with Iovis – everything is in a trance. Should I try to remind you of the contemporary context again? Who was not in some sort of trance in Greenwich Village by the end of the sixties? Certainly not many people among the artistic crowd.

I must say that I found the entire long poem amusing and interesting to read. Both by her poetic skill but mainly as a testament to the time of cultural counterrevolution in America. But my interest vanned somewhat halfway through the book. By page 350 I couldn’t go anymore. Went straight to the last chapter (which was very personal and interesting). If you have the time – I would happily suggest reaching for that volume. It is a good temporary poetry and an excellent example of that particular time in American literature.

And I do hope that Iovis has learned a good lesson and is a better man now. As a partner of her-woman. Not his-woman.

[i] Coffee House Press, 2011. Minneapolis; ISBN 9781566892551

[ii] ibid; p.17

[iii] ibid

[iv] ibid; p.257

[v] ibid; p.258

Niezakończone rozmowy z Tobą – Our Talks non-ending

Bogumil Pacak-Gamalski

the text is both:in English and Polish. But it is not a translation – both texts are different and independent of each other part of one story. It is often that I write my ‘talks with John’ in either of languages: Enlish or Polish. Sometime in one story, as it is this case. And I don’t want to translate either parts. It just has to be as it is.

Pojechałem dziś do ciebie. Nie wiem nawet, nie pamiętam czy pierwszy raz w tym roku? Kartki z kalendarza pogubiłem już dawno. Nie wiem nawet gdzie, czy na plaży jakiejś, do których uciekałem cały rok szukając cię? Może w tym forcie w Lower East Chezzetcook, forcie który z uporem budowałem odgradzając go kamieniami od fal i odgrodzonym małą zatoką z silnymi prądami wody od głównej plaży. Nikt tam prawie nie docierał nigdy, bo przypływ nagły mógł powrót uczynić bardzo karkołomnym. Więc była to jakby moja pustelnia, moje królestwo, gdzie spędzałem godziny. Czasem mogłem wrócić idąc, czasem musiałem wracać płynąc, jedną ręką trzymając w górze plecak z kamerą i zeszytem w którym spisywałem nasze rozmowy.

Straciłem dom, straciłem przystań, zgubiłem kotwicę. Moja łódź błąka się rzucana w różne strony świata falami dwóch oceanów: Wielkiego, zwanego ironicznie ‘Spokojnym’ i zimnego Północnego Atlantyku. Szukam wyspy, którą mógłbym nazwać ‘Nasza’. Nasza Wyspa nie jest wielka, raczej mała. Jak ta z przygód Robinsona Cruzoe i Piętaszka ma tylko dwóch mieszkańców. Wieczorami spotykam cię siedzącego na skałach ze wzrokiem zanurzonym w głębinach oceanu. Podchodzę i kładę rękę na twoim ramieniu. Odwracasz powoli swoją twarz ku mojej. Masz w oczach i na ustach spokojny, słodki uśmiech zadowolenia. Podaje ci rękę i pomagam zejść z kamieni. Kładziemy się na ciepłym piasku dzikiej plaży i patrzymy w niebo. Leżymy tak długo, aż nadejdzie noc i niebo zapala nad nami lampy gwiazd. Wskazujesz palcem najjaśniejszą i pytasz: Widzisz? To nasz gwiazda. Nazywa się Miłość. I zawsze będzie nam świecić, do końca wszystkich dni, do czasu gdy wyparujemy atomami kosmicznego pyłu i popędzimy obracać się po jej orbicie. Czy to nie piękne?

Biorę w swoją dłoń twoją i całuję ją długo. Odpowiadam: tak, to jest piękne. I odpływam w sen czekając na ten moment. Moment odlotu z Naszej Wyspy do Naszej Gwiazdy. Do domu.

Comes the day next. It is almost as if it was yesterday, yesteryear, forever. Our stars, our Cosmos came home to the dancing light of the sun in the waters of our ocean, right at the doorway of our home. And I walk to My Rocks on the shores and see them: the light of the dark sky of night, and the stars diving to the bottom of the sea with the dawn of day.

Seating on Our Rocks, on the edge of the water, I can see them sending shots of light from the dark bottom to the surface. They are there, singing our song with the sirens. They are tending to the Gardens of Coral, of swarms of dancing little fish, of translucent figurines of ancient sea creatures: the squids, the funny shrimps, and seahorses. All following the long pathway of Eurydice and Orpheus.

Our star, our island is there, too. The sky and the ocean are the same: the stardust of nebulas.

And suddenly I know it all. I’m certain that if I get up from My Rocks now and go home – you will be there as always: sitting on the sofa. You will look at me opening the door and you will say: finally you are back from your silly stars and ocean’s bottom. Sit here, next to me, and I will make us a cup of good coffee. We will watch that movie you wanted us to see.

I’m sure that’s what will happen when I go back home. I’m certain of it but also frozen in fear that I might be wrong. That you might not be there. But I will. I will go, open the door, sit on the sofa, and wait for the cup of good coffee. No one makes such a perfect cup of coffee, as you do.

Ze spaceru w przedwiośniu

Bogumił Pacak-Gamalski

Dni temu kilka wstecz na Moje Kamienie poszedłem w porze przedwieczornej. Już się niosło ku wiośnie, już w powietrzu, mimo chłodu, dał się jej smak wyczuć. Krzewiny jeszcze nagie, jeszcze bezlistne a już się na święto Primavery szykowały. Deszczyk drobny mżył, a gałązki chwytały je warkoczami i obwiązywały się tymi tymi kropelkami niczym sznurami brylancików, perłami srebrnymi. I tak, w tych perlistych gałęziach, wiersz się był napisał. O młodości i chęciach. Taka primaverka niechcąca … a chcąca pomimo.

Antologie poezji polskiej w Kanadzie

(z perspektywy antologisty)

Bożena Szałasta-Rogowska

od Redakcji: tekst niniejszy jest fragmentem szerszej pracy naukowej prof. B. Szałasty-Rogowskiej: Szałasta‑Rogowska Bożena (2017). Antologie poezji polskiejw Kanadzie (z perspektywy antologisty). W: M. Kokoszka, B. Szałasta‑Rogowska (red.), “Antologia literacka : przemiany, ekspansja i perspektywy gatunku : seria pierwsza” (S. 186-200). Katowice : Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.

Do kraju, o którym Zofia Bohdanowiczowa, nestorka polskiej poezji w fiedlerowskim „imperium” pachnącym żywicą, pisała:

Kanada blaskiem rozsypana,

Na dwóch lecąca oceanach,

Nie słyszy mnie i nie dostrzega

Źdźbła wiszącego na jej brzegach”,

przybyło po II wojnie światowej, bo ten okres interesuje mnie najbardziej, wielu polskich pisarzy, którzy osiedlili się głównie w Toronto (na przykład Wacław Iwaniuk, Jadwiga i Adam Tomaszewscy, Florian Śmieja, Eva Stachniak, Aleksander Rybczyński, Roman Chojnacki, Edward Zyman, Marek Kusiba), Vancouver (na przykład Bogdan Czaykowski, Andrzej Busza, Grażyna Zambrzycka, Roman Sabo) i Calgary (na przykład Tomasz Wójtowicz, Antoni Wolak). Zapewne niskie poczucie własnej wartości imigrantów, ich poczucie alienacji, a także miałkości i błahości trudnej egzystencji w ogromnej wielokulturowej Kanadzie, pseudonimowane w wierszu Bohdanowiczowej ulotną florystyczną metaforą „źdźbła wiszącego na jej [Kanaday – B.S.R.] brzegach”, towarzyszyło długo niejednemu z tych twórców. Od początku jednak starali się oni zaznaczyć niejako dwutorowo (w języku polskim, a niektórzy również w angielskim swą obecność na arenie literackiej zarówno w Polsce, jak i w Kanadzie. I choć żaden z polskich poetów tworzących w Kraju Klonowego Liścia nie odniósł spektakularnego sukcesu mierzonego milionami czytelników, dolarów czy złotówek, to godne odnotowania (poza tomikami indywidualnymi, których w tym miejscu nie biorę pod uwagę) są cztery antologie poetyckie, w których pojawiły się wiersze Polaków – anglojęzyczne: Contemporary Poetry of British Columbia, opracowana przez Michaela J. Yatesa, wydana przez Sono Nis Press w Vancouver w 1970 roku, i Volvox, Poetry from the Unofficial Languages of Canada in English Translation, opracowana przez tego samego antologistę i wydana przez tę samą oficynę w Port Saint Clements rok później, oraz – najistotniejsza jak dotąd dla recepcji poezji polskiej w Kanadzie – dwujęzyczna polsko‑angielska antologia Seven Polish Canadian Poets pod redakcją Wacława Iwaniuka i Floriana Śmiei, wydana w 1984 rokuw Toronto przez Polski Fundusz Wydawniczy. Czwartą, którą moim zdaniem warto w tym miejscu odnotować, jest antologia Wiatry. Wybór wierszy w opracowaniu Bogumiła Pacak‑Gamalskiego,wydana w Surrey w 2015 roku.

Dwie pierwsze z wymienionych przeze mnie publikacji nie są oczywiście antologiami sensu stricto poezji polskiej w Kanadzie. Contemporary Poetry of British Columbia jest swoistą anglojęzyczną antologią „regionalną” czy „topoantologią”, odnotowującą wybrane wiersze poetów zamieszkujących w Kolumbii Brytyjskiej lub, jak czytamy w króciutkiej przedmowie, tych, którzy byli związani wówczas z tą prowincją Kanady. Skomponowana została przez Michaela J. Yatesa – kanadyjskiego poetę i dramaturga. Antologista spośród poetów mających jakiekolwiek związki z polskością (bo ci mnie w tym miejscu interesują) wybrał do swojej książki Bogdana Czaykowskiego (wiersze: Garden – przekład Adam Czerniawski; Didactic Verse – przekład Adam Czerniawski; Evening Scene – przekład Andrzej Busza i Michael Bullock; The Hourglass – przekład Andrzej Busza i Michael Bullock; Ars Poetica – przekład Andrzej Busza i Michael Bullock), Andrzeja Buszę (Black – przekład polskiego oryginału Łabędzie Jagna Boraks i Michael Bullock); Tiger – przekład Jagna Boraks i Michael Bullock; Woman with Cello and Foxes – przekład Jagna Boraks i Michael Bullock; Astrologer in the Undeground –przekład Jagna Boraks i Michael Bullock) i autora o polskich korzeniach, piszącego tylko po angielsku Mieszka Jana Skapskiego, którego jedna z recenzentek jego twórczości określiła jako „A fisher man mystic philosopher” („Rybaka, mistyka, filozofa”). Michael J. Yates zapowiadał kolejne tomy antologii poezji Kolumbii Brytyjskiej, planów tych jednak nigdy nie zrealizował.

Swoistym, aczkolwiek zakrojonym na mniejszą skalę, projektem będącym kontynuacją konceptu Yatesa zdaje się antologia, która ukazała się w 2015 roku w Surrey w kręgu współpracowników rocznika „Strumień”. Wybór wierszy, opublikowanych – z jednym wyjątkiem – wyłącznie w języku polskim, współczesnych poetów polskiego pochodzenia zamieszkałych na Zachodnim Wybrzeżu, zarówno w USA, jak i Kanadzie, czyli Andrzeja Buszy (Vancouver), Leszka Chudzińskiego (Seattle), Bogumiła Pacak‑Gamalskiego (Vancouver), Karoliny Piotrowskiej (Vancouver) i Grażyny Zambrzyckiej (Vancouver), nosi tytuł Wiatry. Redaktor antologii – Bogumił Pacak‑Gamalski – uzasadnia dobór autorów zaprezentowanych w książce w sposób następujący:

Kierowałem się raczej odmiennością poetyki, wpływów różnych szkół estetycznych i rozpiętością generacyjną niż jakąkolwiek arogancką oceną talentu czy „ważności” autorów.

W sposób poetycki tłumaczy też w Słowie wstępnym tytułową metaforę antologii:

Oto i wiatry znad Pacyfiku, wiatry wolności i szczęścia wolnej twórczości. Są w nich pokłady „wtórne” (a więc wiatry obrzękłe obrazami z przeszłości, obrazami osób i miejsc, bo poeta – mimo prób syzyfowych – od przeszłości czasoprzestrzennej uciec nie może) i pokłady obrazów, refleksji wybiegających ku nowym brzegom. Jest zapis duszy i intelektu autora. Zapis pewnej pasji, potrzeby nazwania czegoś, bez których o jakiejkolwiek twórczości mówić nie można. Jeżeli poezja sama wiatrem nie jest (choć z metafory wietrznej korzysta wielokroć), jest śladem tego wiatru dziejów i człowieka, jest odciskiem wiatru na fali, na nadbrzeżnym piasku plaży, w koronach drzew. Śladu nas.

Antologia ma zatem prezentować dorobek polskich poetów związanych z Zachodnim Wybrzeżem, tak się jednak składa, że większość (Andrzej Busza, Bogumił Pacak‑Gamalski, Karolina Piotrowska, Grażyna Zambrzycka) z przedstawionych autorów zamieszkałych w kanadyjskiej Kolumbii Brytyjskiej stała się wizytówką tego właśnie regionu. Książka wydana w Kanadzie jest skierowana do czytelnika polskojęzycznego, ma więc przede wszystkim propagować twórczość w języku polskim wśród Polonii kanadyjskiej, ale też dotrzeć do odbiorcy w kraju.

Antologię otwiera zbiór wierszy Andrzeja Buszy zatytułowany Wyrosło nade mną niebo, złożony z utworów nowych w tłumaczeniu Romana Sabo (na przykład Wiosna, Buciki), ale też tych, które powstały już dość dawno oryginalnie po polsku (na przykład Omnia mea mecum porto czy Powrót). Wybór wierszy, celowo chyba ignorujący chronologię ich powstawania, odkrywa ciekawą i wcześniej niezaakcentowaną nigdzie aż tak mocno stronę poezji Andrzeja Buszy. Podkreśla jej dwubiegunowość, balansującą między subtelnym zachwytem nad urodą życia i świata a, będącym cechą „dystynktywną” tej twórczości, wanitatywnym spojrzeniem melancholika, które najlepiej opisują słowa wiersza tytułowego:

kiedy staję na palcach

by zanurzyć dłoń

w jasnym powietrzu

spod stóp ucieka mi ziemia

jak wahadło

zawieszone

na iglicy zenitu.

Następnie prezentowani są kolejni poeci Zachodniego Wybrzeża, wśród nich Leszek Chudziński, którego twórczość ze względów geograficznych tu pomijam, Bogumił Pacak‑Gamalski – poeta melancholijnych, dość fabulacyjnych wierszy o upływającym czasie, Karolina Piotrowska – autorka wierszy zaskakujących świeżością metafory, somatycznych i metafizycznych jednocześnie, budująca intensywne obrazy poetyckie, oraz Grażyna Zambrzycka – jedna z najciekawszych współczesnych poetek polskich, potrafiąca ożywić przeszłość, aby wytłumaczyć teraźniejszość.

addendum

_{tłumaczka wierszy A. Buszy (i innych wierszy polskich poetów w Kanadzie) Jagna Boraks – to znana dziś pod małżeńskim nazwiskiem Lillian Boraks Nemetz; wiersze Karoliny Piotrowskiej były napisane w języku angielskim i tłumaczone przez Bogumiła Pacak-Gamalskiego}

Zainteresowanych nabyciem nielicznych już egzemplarzy “Wiatrów” proszę o kontakt mailowy przez strumien.rocznik@gmail.com

Zapomniani lub mniej znani poeci polscy z Kolumbii Brytyjskiej w Kanadzie

Bogumił Pacak-Gamalski

Onegdaj publikowałem tu cykl o poetach mojej młodości więc sięgało to do poetów i poezji lat sprzed 1939, którzy jeszcze w latach 60., 70., a nawet 80. mieli znaczenie, żyli w świadomości młodego czytelnika. Znalazło się tam też kilku poetów polskich z mojego pierwszego emigracyjnego doświadczenia_[i] i dwoje z Kanady – Wacław Iwaniuk i Barbara Czaplicka. Wspomniałem też o dwóch wybitnych poetach emigracyjnych: Bogdanie Czaykowskim i Andrzeju Buszy, z którymi miałem przyjemności mieć bliską znajomość i współpracowałem z nimi w Vancouverze. Ale wymieniłem ich tylko z nazwiska, nic o ich twórczości nie pisząc, bo kiedy z nimi pracowałem nie byłem już ‘człowiekiem młodości’ i w temacie się to nie mieściło.

Dziś odnalazłem kilka brulionów poetyckich mniej znanych, a bardzo ciekawych poetów z Kolumbii Brytyjskiej. W większości dziś zapomnianych, ze szkodą dla literatury polskiej. Ich twórczość przypadała na lata przed połączeniem polskiej poezji i literatury z polska twórczością emigracyjną.

Zacznę ten tekst od Anny Galon. Była jedną z najstarszych poetek i tłumaczką literatury, z którą współpracowałem. Córka znanego oficera piłsudczyka pułkownika Zbigniewa Brochwicz-Lewińskiego. Jej życiorys był dość skomplikowany i trudny. Dzieciństwo i bardzo wczesna młodość w Polsce przerwane wojną, ucieczka przez Rumunię z rodziną, znalazła się potem we Francji, gdzie zaczęła szkołę średnią. Kapitulacja Francji i wyjazd z ojcem z wojskiem polskim do Szkocji, gdzie studiowała po wojnie. Za namową męża (muzyka-pianisty) wrócili do nowej Polski. Po wielu latach i różnymi drogami znalazła się w Ottawie w 1984, a w 1998 przeniosła się do Victorii. Mimo różnicy całego pokolenia byłem więc sam ‘emigracyjnym seniorem’ wobec niej. Prowadziliśmy liczne rozmowy na tematy literackie i imponowała erudycją w tym temacie. Na moją prośbę przetłumaczyła bardzo dobrze szereg wierszy znanej poetki kanadyjskiej P. K. Page, których część opublikowałem w roczniku „Strumień”. Była bardzo aktywna (mimo poważnych schorzeń, które ograniczały jej mobilność) w kanadyjskim świecie muzyczno-literackim w Victorii. Zmarła w Victorii w 2013.

Z łam „Strumienia” przytoczę dwa jej dość charakterystyczne wiersze:

KSZTAŁT

Chciałabym cała rozsypać się

w słowa

a potem od nowa się poskładać

sama siebie dobierać

z namysłem, celowo

ułożyć w kształt przemawiający

pełny

sensu i treści

a cały prześwietlony i

przekazujący

światło_[ii]

Z BUTAMI – WARA!

Buty skarpetki zdejmuję

szoruje nogi i ręce

dłonie namaszczam odpowiednim kremem

by nadać im miękkość dotyku

wrażliwość czucia

Cała spłukuję się pod czystą wodą

wewnątrz ogień rozniecam

I tak dopiero

pokorna i drżąca

otwieram

zasuwy twojej duszy_[iii]

W 2004 wydała własnym nakładem tłumaczenia swoich wierszy na język angielski w skromnym tomiku “Stashing for a rainy day”. Niestety, nie był asygnowany jakimkolwiek krajowym lub międzynarodowym oznaczeniem katalogowym.

Ciekawym młodym poetą, którego też publikowałem w ‘Strumieniu_’[iv] jest Bolko Rawicz. Poeta do którego raczej nie można dodać przymiotnika ‘polski’ ze względu na język, w którym tworzył. Kanadyjczyk polskiego pochodzenia, wyjechał z Polski z rodziną w wieku 10 lat, którego wierszy nigdy bym pewnie nie poznał, gdyby nie jego dziadek, który zwrócił mi na poezje ukochanego wnuka uwagę. Tworzy w języku angielskim. Wnuk jak i dziadek byli matematykami, specjalistami tej całej magii matematyczno-komputerowej. A tu poezja. I dobra. Pisze do dziś i publikuje, uczestnicząc w Vancouver ‘s Poetry Slam od tamtych lat do obecnych. Z moich badań wynika, że wydał dwa tomiki poezji : ‘A voice regained”_[v] i „Something to believe in” _[vi]. To spotkanie z inną, bardzo współczesną i zdecydowanie pobawioną wszelkich parnasistowskich ciągotek poezją. Czasami jest to wręcz poetycka publicystyka społeczno-polityczna, komentarz socjalny, społecznościowy napisany wierszem. I taki wiersz na ważne tematy socjalne przeczytać pewnie wygodniej i łatwiej innemu zaangażowanemu młodemu Kanadyjczykowi niż długie wywody nudnych dziennikarzy. Tu – w poezji – w jednym słowie można zamknąć cały skomplikowany wywód.

Choroba dotknęła go stałą szkodą ciała, co z wiekiem, dojrzewaniem zaprowadziło go do wierszy innych, refleksyjnych, introwersyjnych. W wieku młodym tego typu schorzenia mogą kłaść się wielkim cieniem na człowieka. Przytoczę więc przykład właśnie tych dwóch, odmiennych poetyk. W tym drugim, refleksyjnym i głębokim, następuje też pewna metamorfoza wyzwolenia przez akceptację miłości – Feniks wzlatujący w przestworza. Ten wiersz mnie zawsze wzruszał, budząc nadzieję, że uczucie wielkie niezmiennie wyzwala.

Wiersz pierwszy ze stron „Strumienia” w 2011.

Whale song

You were just sitting

on the sandy beach,

when suddenly appeared

a whale who made speech

‘we had to break the silence,

to talk about the violence

to the land and to the sea,

and to blow our cover

we had to all agree.

and we waited long to see

if humanity would be

wiser before we

told of our technology

for some different energy,

but we did begin to see

more of you the light to see

and you would understand

our philosophy,

but we are running out of time

and we’ve got to end the rime,

because we can’t resist

fearing soon we won’t exist

if we let this destruction persist,

but we are coming to you in peace

and want you to decrease

the use of gasoline

and ask you to police

the oilmen in the three-piece

suits not to exceed

in all their greed,

and with the whalers plead

to not make us so bleed.” _{(Rocznik “Strumień” , Nr.7, 2011, s. 17)}

From a-dark brightly

A time faraway of past

love had left me

bitter and afraid

my spirit darkening,

and descending,

into a realm betwixt

wakefulness and sleep,

like a sunken flower

once touched

by a glimpse of sun,

long since un-searching

of light.

Many of years hence,

like a bird forsaking

the shelter of its tree

to seek the world without,

alas only

to stumble and fall,

its wings having forgotten

the memory of flight,

my spirit stirred

with the yearning

to be free,

but unaccustomed to the bright,

returned again imprisoned

as it once more was struck

by the blinding light of love.

But this very soul,

the luminance she bestowed

proved eminently more kind,

attuning her strength

of energy to heal,

awakening my spirit

to inspire it to rise,

on its way to soar.

Nonce friendship has led me

onto a better path. _{(z tomiku “a voice regained”, s.18)}

Zawsze fascynowała mnie jego swoboda używania języka, tak charakterystyczna dla poezji mówionych improwizacji. I bez wątpienia miała na to wpływ tradycja owych Poetry slams w Vancouverze.

Jedną jeszcze, dziś zapomnianą a wartą przypomnienia, poetkę musze przypomnieć – Halinę Gur-Jazłowiecką z Victorii w Kolumbii Brytyjskiej. Przykład – w jej wypadku par excellence – poetki emigracyjnej. I biograficznie i w używanej poetyce, stylu. Dziś zdaje się kompletnie zapomniana. Urodzona w Warszawie w 1923, w latach okupacji studiowała na tajnych kompletach w Wyższej Szkole Dziennikarskiej. Żołnierka Służby Kobiet AK w Powstaniu Warszawskim. Później więzień obozów jenieckich w Fallingbostel, Bergen, Oberlagen i Niderladen, gdzie poznała męża. Po wojnie znalazła się w Anglii, skąd wyemigrowała do Kanady i zamieszkała w Victorii. Publikowała w prasie emigracyjnej kanadyjskiej, amerykańskiej i francuskiej. Nie mam jednak żadnych śladów kiedy, gdzie i co dokładnie. Były to lata, gdy wydawnictwa powstawały i upadały później na długo przed cyfryzacją zbiorów, a wszelkie archiwa były też bardzo nietrwałe. Nie mam też informacji kiedy i gdzie zmarła. W rodzaju poetyki i losach ‘niepamięci archiwalnej’ przypomina bardzo Barbarę Czaplicką, o której pisałem we wspomnianym już tu eseju „Poeci mojej młodości”. Jako iż życie i losy nasze indywidualne są właśnie nietrwałe, a sam jestem w takim punkcie ‘nietrwałości’ i wielkiej burzy zmian – nie mogę być pewny czy wszystkie moje dokumenty prywatnego archiwum te moje burze przetrwają i dotrą ze mną tam, gdzie na końcu tej drogi się znajdę. Spieszę więc spisać te nazwiska, które bez najmniejszej wątpliwości powinny przetrwać. Naszego polskiego wędrownictwa po 1939 – aż do czasów emigracji doby „Solidarności’. Im bliżej tego roku 1980 – tym więcej wiedzy, trwałego zapisu archiwalnego mamy. W dekadach wcześniejszych różnie z tym bywało.

Bodaj najbardziej charakterystycznym wierszem Gur-Jazłowieckiej był uroczy, z dużym cieniem goryczy, napisany w Edmonton w Kanadzie:

Na krawędzi

Mój adres?

Kochani Moi – nie adresujcie inaczej

jak tylko: Koniec Świata

Tuż Nad Krawędzią Rozpaczy!

Co robię?

Niby ślimak, wyrwawszy się

z ukrycia

pełznę niknącym śladem

na marginesie życia.

Czy wrócę?

O, Kochani! Wracać mi już

nie pora.

I tak wciąż jestem z Wami

w Wieczystym Wczoraj! _[vii]

Tym więc zapisem składam im swój ukłon i podziękowanie za jakże często gorzką pracę na łanie ukochanej polszczyzny.

Rzeczywistość epoki emigracyjnej od lat 40. poczynając aż prawie do lat 80. była zupełnie inna od epoki Międzywojnia z jednej strony a epoki post-solidarnościowej z drugiej. Ci, którzy publikowali i byli trochę znani przed 1945 mieli szanse dużo wieksze na przetrwanie i na kontynuacje twórczości. Celowo piszę ‘przed 1945’ a nie ‘przed 1939’ jak się stosuje najczęściej i jest to poważnym błędem historii literatury polskiej. W tym wypadku cezura 1939 jest mylna, bo aż do 1945 istniały instytucje Państwa Polskiego w Londynie i jego przedstawicielstwa poza Anglią i istniały fundusze i wydawnictwa i środki finansowe Państwa Polskiego, które mogły i były używane na cele wydawnictw literackich, kulturowych. Więc w zakresie literatury i kultury polskiej istniała pewna ciągłość, mecenat i nawet skupiony rynek czytelniczy z państwem, tradycją i możliwościami Państwa sprzed 1 września 1939. Poza – naturalnie – terytorium tego państwa. Ta rzeczywistość i pewien mecenat quasi-państwowy uległy bardzo szybko zanikowi, ale w okresie przejściowym był niezwykle ważny. Pozostały pewne ośrodki centralne, które dzięki temu kapitałowi oryginalnemu potrafiły kontynuować wydawnictwa i namiastkę życia literackiego. Niezbędne było też posiadania odpowiedniego licznego zaplecza czytelników lokalnych. Londyn, Edynburg, Paryż i kilka jeszcze mniejszych ale silnych wystarczająco miast w Europie; Nowy Jork w USA, Toronto i Montreal w Kanadzie. Wszystko inne to była … prowincja i pustynia czytelnicza. To nie były czasy social networks, social media, czy nawet czegoś tak archaicznego, jak poczta elektroniczna.

Stąd ci, którzy tą kulturę polską rozwijali, pisali i wydawali poza tymi kulturowymi centrami – istnieli głównie tylko lokalnie. Tak, były nawet lokalne polskie gazetki, były spotkania w jakichś klubach, salkach parafialnych. Można było na maszynie do pisania i powielaczu, ręcznej drukarce wydać nawet mały tomik dla 30, 50, może nawet 100 sób – i to wszystko. Ta pierwsza fala emigracyjna i chyba większość aż do lat 70. zrobiła też jeden kardynalny błąd – nie potrafiła i nie umiała przekazać tego bakcyla polskości i wyższej kultury polskiej pokoleniu swoim tu urodzonych dzieciom i wnukom. Widziałem to wszędzie i każdy mi to mówił. Co najmniej jedno pokolenie tu urodzonych, wychowanych i wykształconych Kanadyjczyków polskiego pochodzenia utracono na amen. Jednostki nieliczne, które z tej reguły potrafiły się wyłamać były tym właśnie – jednostkami a nie regułą. W takiej atmosferze, bezwzględnie przygnębiającej dla lokalnego twórcy polskiego, niektórzy zmagali się i dalej pisali, lokalnie publikowali. Aż odeszli. Mam na myśli te faktyczne, biologiczne odejście. Odeszli przed zrozumieniem wagi ich pracy, przed powstaniem możliwości cyfryzacyjnych. Czyli w świat niebytu. Znikały nawet tu i ówdzie zakładane małe ale jednak archiwa. Ktoś umierał i ktoś następny wyrzucał archiwum na śmieci. Można ironicznie ale i dość rzetelnie powiedzieć, że o szansie przetrwania w pamięci historycznej decydował nie zawsze tylko talent – decydowało też miejsce zamieszkania. Adres.

Inne czasy, mili moi. Tak, były kiedyś takie. I to wcale nie w dobie dinozaurów ani księcia Popiela na wyspie goplańskiej.

[i] https://kanadyjskimonitor.blog/2023/12/28/spacer-z-poezja-i-poetami-mlodosci-cz-3-emigracyjna/

[ii] Rocznik „Strumień”; nr. 2, 2000, s. 4

[iii] ibid

[iv] ibid; nr. 7, 03/2011, s.17

[v] „A voice Regained” , B. Rawicz, ISBN 978 0 557 29966 9, s.26; 2009

[vi] „Something to believe in”, B. Rawicz, s.54; 2017

[vii] Rocznik „Strumień”; nr. 2, 2000, s.13

Anguish, the price of Love

Bogumil Pacak-Gamalski

_{The first panel of marble triptych by Hildreth Meiere representing The Pillars of Herakles (Centre for Hellenic Studies in Washington, DC)}

Love is a strange thing, and the price you pay for it is enormous. But you pay. For a dream that is priceless. The higher is the heaven, the bliss of it – the higher is the cost. Have you known – would you have asked for it?

Let me tell you a story. There was a young man, who wandered the world from the high peaks to the deep valleys, and even deeper than the valleys. He went to the abyss of the underworld, the dark caves full of desires, hunger, and thirst. Long hands and longing eyes followed him there in the caves. The caves were like a labyrinth, one leading to the other. There, he saw a silhouette of a boy crying for love not found, for a dream not fulfilled yet. That silhouette, the shadow was – he knew it instantly – his own dream. A dream that did not want to be a dream anymore. It wanted to be born. To live. The young man heard the plea of this boy and the plea of his dream. He ran after the boy, grabbed his arm, and didn’t let go. It is a long story re-told many a time. It was said that they lived happily ever after for a long time.

Like any long story, sometimes they are too long. People heard of the ending from others and never bothered to read it to the end themselves. But re-told stories change, and people soon forget where or from whom they heard it. They stopped reading it altogether, relying on the version they had heard from others. As the others relied on those, who told them. Over time the story changed, becoming a different one.

No one truly knew what happened to the young man, when he was not young anymore or what happened to the boy rescued from the cave.

I will tell you the story of the old man, who used to be that young man.

He doesn’t go to the caves, deep valleys, or mountaintops anymore.

The boy became his. He has answered his dream and the dream of the boy. They built a house on a treetop and watched the mountains weaving long shawls of rainbows flowing slowly to the valleys. Sometimes they would climb down from the treehouse and wander in the meadows below, drinking from streams, and singing with birds.

One day, after many years of happiness, the boy went further exploring the valley. The man followed him. They came upon a place where the stream enters a big river. The boy – a man by now himself – said: I will go for a swim in this river and jumped into it. He disappeared under the water and was not coming back to the surface. The man – an old man by now – jumped after him. He has found him ensnared in the long roots of the nenufars. He frantically ripped the snarls and brought the lifeless body to the surface. He tried for a very long time to push the boy’s life back into his lungs, and he screamed to the birds to help him. They came and tried with their wings and beaks to revive the boy. But, as the old man, they couldn’t. The boy was no longer.

From then on, the old man left the valley and wandered for eternity the earth. Looking for the boy, hoping that he appears somewhere. If, by miracle, he has found himself in the caves, why wouldn’t it be possible that he will find him again? His anguish was unbearable. Even the birds couldn’t sing when they flew by him. He came to the Edge of the World and asked the Big Water: why? The Big Water thought for a while and answered him with its own question: your sorrow has moved me, old man. I am Everything, the Past, and the Future. The Present has engulfed you in anguish beyond your strength. If the price of your past is too high to carry, I can grant you a gift seldom given to anyone.

The old man raised his eyes and trembling with timid hope, asked: O, Big Water, would you return my boy to me?

The Big Water answered: there is no return from not being. But I can change the Past, I can change the event that led you to the meeting of the boy. Ever. Thus the cause of the anguish will be gone. You can’t grieve something you have never had or known. That is the price.

The old man looked in horror and screamed at the Big Water: Would you, Everything, ever accept a deal to become Nothing? Your price is too high to pay. I will keep my sorrow and will walk with it till the end of my journey.

I saw the old man when he turned away from Everything and started walking along the shores of The Edge of The World. With time he slowed down, yet he kept going. At a certain junction, the Edge of The World separated from the Big Water and became the Edge of Non-ending Abyss. There, the cliffs of the Edge were vertical like the Pillars of Heracles. He knew that he reached the end of his journey. The old man sat and rested a bit looking down the massive cliffs where below a thick cover of white clouds was the invisible Abyss. His arms raised a bit with a sight and he slowly got up making a step toward the Edge. Then he froze for a moment, turned his head, and looked. He saw, far from the Edge, mountain peaks towering above deep green valleys and a forest with tall trees. He thought that he could hear the song of birds flying in the forest. A happy tear rolled down his cheek and a broad smile appeared on his face. And the old man was sure that for a moment he saw a boy waving toward him from one of the tree tops. The boy was singing the song of the birds and smiling at him. He called to the old man: don’t be afraid, come to me, I’ll wait for you!

Did the old man jump the cliffs, you asked? I do not know. But he anguished no more.

Fisherman’s Cove, the Sea and Sky

Bogumil Pacak-Gamalski

What do you do, when you can’t sleep? You go outside for a walk, in the snow and wind. At ten, then at midnight, then get a short snooze and go again at 4. It is not dark anyway, for the snow makes it all one milky, eerie light. Take another snooze and — it is morning the next day, LOL. Somehow you have a strong pain in your right temples and pain in your right ear. Stroke? You speak loudly and the words appear to be coherent and proper, go to the mirror and your eyelid and mouth don’t seem to be drooping, LOL. Then it must be just an ear infection. Dosn’t matter. What is the best for a cold? A cold excursion to the countryside! Camera in hand, a quick coffee, and off we go. Was able to catch even the Moon in full sunshine!

Calendarium of Heroes of Humanity in XX and XXI century

Bogumił Pacak-Gamalski

… I have a dream

Mahatma Gandhi 1869 – 1948, Father of modern India. Promotor of equal rights for all people of India – regardless of their religious affiliation, Hindu or Muslim.

Martin Luther King 1929 – 1968, leader of the American Black movement for equal rights for all citizens, regardless of colour, race, and origin. Like Mahatma Gandhi represented nonviolent actions to achieve social and political changes. Assassinated.

Desmond Tutu 1931 – 2021, Anglican Archbishop of South Africa. Promotor and active supporter of the end of apartheid and equal rights for all citizens. Laureate of Nobel Peace Prize.

Alexey Navalny 1976 – 2024, political and social activist in Russia. Advocate of democratic principles, free elections, separation of judicial and government branches. Unyielding supporter of human rights in Russia. Opponent of Russia’s invasion of Ukraine. Survived many attempts by the Russian state to assassinate him. Refused an offer of political, safe asylum in the West and returned to his homeland. Arrested shortly after returning. Murdered by Putin in the Russian Far East penal colony on February 16, 2024.

After Sturm und Drung – Sunny Days will follow

Bogumil Pacak-Gamalski

In the late XVIII century, following the French Jean-Jacques Rousseau’s turn to feelings and emotions – the Germans introduced us to Sturm und Drang. Of course, only the Germans and German language can come up with such a militaristic-sounding term for literature and paintings reflecting deep emotions, love, romance, and tragedy, LOL. That is exactly how I felt on the North Atlantic shore for the past few days – a non-ending storm with heavy snow and a constantly overcast sky. Not even a wink from the Sun. Nada, zilch.

Skutkiem francuskiej – naturalnie – perwersji uczuciowości Rousseau, Niemcy obdarzyły nas czasami Burzy i Naporu (Sturm und Drang) Romantyzmu. Tylko język niemiecki i niemiecka mentalność tak potrafi nazwać okres rodzenia się sztuki poświęconej miłości, romansowi, legendzie i tragedii, LOL. Napór i sztorm brzmi bardziej jak rozkaz niż, jak wyznanie. Jakże biedny Werter nie mógł nie cierpieć, jeśli takimi rozkazami wyznawał swą miłość dla Lotty?!

Tak się właśnie czułem ostatnie kilka dni na brzegach Północnego Atlantyku w czasie niekończących się wichur i śnieżnych nawałnic. Ni źbła choćby słoneczka na moment. Zero.

Więc gdy dzień pięknym, różowym wschodem dziś się ukazał, a karminem zachodził z wieczora – z kamerą poleciałem go gonić po Moich Kamieniach. Naturalnie, że przesadzam. Nie goniłem a potykałem się w zaspach powyżej kolan, wspomagając się swoim kosturkiem. A ten śnieg bieluśki, ta woda i stalowa, i srebrna, i różowa do zdjęć, jakby pozowały.